Michał Wołodyjowski a hrabia Roland – porównanie kreacji bohatera heroicznego
Zestawienie Michała Wołodyjowskiego z hrabią Rolandem ukazuje uniwersalność motywu rycerza poświęcającego życie w obronie wiary i ojczyzny. Sienkiewicz w swojej powieści celowo sięgnął po średniowieczny wzorzec, dostosowując go do realiów XVII-wiecznej Rzeczypospolitej i potrzeb czytelników z czasów zaborów. Obaj bohaterowie wybierają świadomą śmierć w obliczu przeważających sił wroga, jednak ich literackie portrety różnią się głębią psychologiczną i politycznym kontekstem.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Zderzenie dwóch światów
Zestawienie Michała Wołodyjowskiego z hrabią Rolandem wygląda na pierwszy rzut oka jak arbitralny gest. Jedno dzieło to XIX-wieczna powieść historyczna. Drugie – średniowieczna chanson de gesteŚredniowieczny poemat epicki opowiadający o czynach historycznych lub legendarnych bohaterów. sprzed blisko ośmiuset lat. Obaj bohaterowie giną jednak niemal identyczną śmiercią. Otoczeni wrogiem w twierdzy lub wąwozie, w pełni świadomi nieuchronnego końca, wybierają dobrowolną ofiarę w imię wyższych wartości.
Sienkiewicz wychował się na tradycji eposu rycerskiego. Pisząc Pana Wołodyjowskiego w latach 1887–1888, w dobie zaborów, celowo sięgnął po toposPowtarzający się motyw lub utrwalony wzorzec w literaturze i sztuce. obrońcy wiary zakorzeniony w europejskiej kulturze od stuleci.
Podobieństwa w kreacji bohaterów
Śmierć jako świadomy wybór
Roland ginie w wąwozie Roncevaux w 778 roku, osłaniając odwrót wojsk Karola Wielkiego. Mógł wcześniej zatrąbić w róg OlifantRóg z ciosu słonia, służący w średniowieczu do dawania sygnałów na polu bitwy. i wezwać posiłki. Z dumy i poczucia honoru odrzucił tę możliwość. Gdy w końcu trąbi, jest już za późno. Umiera na ziemi, twarzą zwróconą ku wrogowi, trzymając miecz Durendal i wyciągając rękawicę ku Bogu.
Wołodyjowski ginie w Kamieńcu Podolskim w 1672 roku. Wspólnie z Ketlingiem wysadza prochownię twierdzy, którą Rzeczpospolita właśnie oddaje Turkom. Mały rycerz traktuje kapitulację jako hańbę. Nie ucieka i nie składa broni. Decyduje, że wróg wejdzie do miasta wyłącznie po gruzach. W obu przypadkach śmierć to akt woli, a nie zwykła przegrana na polu bitwy.
Tarcza chrześcijaństwa
Roland walczy z SaracenamiW średniowieczu określenie stosowane przez Europejczyków wobec Arabów i wyznawców islamu. w imię Europy i swojego władcy. Jego miecz skrywa relikwie świętych, co symbolicznie łączy broń z sacrum. Rycerz staje się żywą tarczą wiary, uosabiając ideał defensor fideiZ łaciny: obrońca wiary. Tytuł i motyw literacki określający rycerza walczącego w imię chrześcijaństwa..
Wołodyjowski strzeże KresówWschodnie pogranicze dawnej Rzeczypospolitej, miejsce nieustannych walk z Tatarami, Turkami i Kozakami.. Kamieniecki garnizon broni nie tylko murów, ale całego porządku cywilizacyjnego przed islamskim Wschodem. Sienkiewicz wyraźnie eksponuje ten wymiar. Michał to strażnik chrześcijaństwa, a jego śmierć w prochowni przypomina liturgiczną ofiarę złożoną za ojczyznę.
Historyczny Jerzy Wołodyjowski (Sienkiewicz zmienił mu imię na Michał) zginął podczas wybuchu w Kamieńcu Podolskim, ale eksplozja była najprawdopodobniej dziełem przypadku lub desperackim krokiem majora Hejkinga. Pisarz zmodyfikował te wydarzenia, aby nadać śmierci swojego bohatera w pełni heroiczny i celowy charakter.
Mitologizacja historii
Historyczny Roland był prefektem Marchii BretońskiejNadgraniczna strefa buforowa w państwie Franków, mająca chronić przed najazdami z zewnątrz. i zginął w zasadzce Basków. Anonimowy autor Pieśni o Rolandzie przetworzył ten fakt w mit. Zamienił Basków na pogan, dodał zdrajcę Ganelona i stworzył pełną patosu scenę śmierci.
Sienkiewicz postąpił analogicznie. Polska pod zaborami potrzebowała legendy, a nie suchego dokumentu. Historyczny Wołodyjowski był po prostu dzielnym żołnierzem. Ten literacki stał się symbolem mającym krzepić serca zniewolonego narodu.
Etos i służba
Obaj bohaterowie podporządkowują życie prywatne obowiązkowi. Roland nie wraca do domu i nie dba o własny dobrostan. Wołodyjowski zmaga się z osobistymi tragediami. Przeżywa śmierć Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej, zakochuje się w Krzysi Drohojowskiej, wreszcie wiąże się z Baśką Jeziorkowską. Mimo lęku o żonę, każdorazowo wraca na rubieże. Tchórzostwo jest dla nich gorsze od śmierci, a utraconego honoru nie da się odzyskać.
Zasadnicze różnice
Typ idealny a żywy człowiek
Roland przypomina posąg. Nie znamy jego wewnętrznych rozterek ani słabości. Średniowieczny epos buduje typ idealnego rycerza bez skazy. Jego śmierć to triumf czystego wzorca.
Wołodyjowski ma psychologiczną głębię. Widzimy jego kryzys wiary po śmierci ukochanej, wahania i miłosne perypetie. Jest drobnym, niepozornym człowiekiem, któremu obcy często odmawiają bohaterskiego wyglądu. To napięcie między fizycznością a heroizmem czyni go intrygującym. Roland nie posiada takiej podwójnej natury.
Lojalność wobec władcy a obowiązek obywatelski
Roland umiera za Karola Wielkiego. Wypełnia relację feudalnąŚredniowieczny system zależności, w którym wasal służył seniorowi w zamian za opiekę i ziemię. wobec seniora i Boga. Hierarchia jest prosta: rycerz, pan, stwórca.
Wołodyjowski umiera za Rzeczpospolitą. Polska szlachta służy ojczyźnie rozumianej jako wspólnota, a nie składa bezwzględnego hołdu monarsze. Michał ginie w proteście przeciwko decyzji własnych władz. Kapitulacja Kamieńca to dla niego zdrada. Jego czyn łączy patriotyzm z nieposłuszeństwem wobec oficjalnej polityki.
Triumf kontra elegia
Śmierć Rolanda zamyka epicką kompozycję. Bohater wypełnił misję, Karol go pomścił, a porządek świata został przywrócony. Zakończenie ma charakter triumfalny.
Finał Pana Wołodyjowskiego to elegiaUtwór liryczny o charakterze żałobnym, wyrażający smutek i żal po stracie.. Garnizon przegrywa, twierdza pada, a Turcja zajmuje Podole. Śmierć Michała nie zmienia biegu historii. Zmienia wyłącznie jej moralny wymiar. Sienkiewicz potrzebował ofiary nadającej sens klęsce, co zbliża powieść do greckiej tragedii.
W literaturze pozytywizmu i Młodej Polski często sięgano po motyw pięknej, ale bezcelowej z militarnego punktu widzenia śmierci. Czyn Wołodyjowskiego wpisuje się w ten nurt – militarna porażka zostaje przekuta w moralne zwycięstwo, które ma inspirować kolejne pokolenia.
Jak wykorzystać w wypracowaniu?
Poniższe argumenty świetnie sprawdzą się w wypracowaniu maturalnym:
- Świadoma ofiara: Śmierć Wołodyjowskiego w Kamieńcu wpisuje się w wielowiekowy topos rycerza-obrońcy wiary. Literackim prototypem tej postawy jest Roland ginący w wąwozie Roncevaux.
- Mitologizacja postaci: Sienkiewicz, podobnie jak anonimowy autor Pieśni o Rolandzie, przetwarza historyczne fakty w legendę. Wołodyjowski przestaje być zwykłym oficerem, stając się ucieleśnieniem etosu obrony chrześcijańskiej Europy.
- Kontekst klęski: Roland odnosi pośmiertny triumf, podczas gdy czyn Wołodyjowskiego wpisany jest w narodową tragedię. Michał nie ocala twierdzy, ale ratuje honor Rzeczypospolitej.