Gatunek literacki, narracja, język i styl „Pana Wołodyjowskiego”

Ewolucja gatunkowa w Trylogii

Badacze literatury od dawna dostrzegają różnice między poszczególnymi częściami TrylogiiCykl trzech powieści historycznych Henryka Sienkiewicza: Ogniem i mieczem, Potop oraz Pan Wołodyjowski, pisanych ku pokrzepieniu serc.. Część krytyków zarzucała Sienkiewiczowi, że z każdą kolejną powieścią spadał walor artystyczny cyklu i zacierała się jego wyrazistość gatunkowa. Piotr Chmielowski(1848–1904) wybitny polski historyk literatury i krytyk okresu pozytywizmu. oceniał ostatnie ogniwo cyklu dość surowo:

„W Panu Wołodyjowskim (1889) rzeczywiście technika osłabła i pomysłowość niezbyt bujnie się rozwinęła. Autor widocznie męczył się produkcją w jednym kierunku; wyobraźnia jego pomimo ogromnego bogactwa wyczerpała się na chwilę, werwa opowiadania nie dopisywała; chcąc malować tragiczność, popadał niekiedy w przedstawianie okropności. Myśl zasadnicza tej powieści jest mniej wyraźną niż dwu poprzednich (…)”. (P. Chmielowski, Ostatnia część trylogii, [w:] S. Tarnowski, Trylogia…, s. 204)

Pierwsza część, Ogniem i mieczem, uchodzi za najbardziej klasyczną powieść historycznąGatunek epiki, w którym świat przedstawiony umieszczony jest w epoce odległej od czasów autora, łączący fikcję z prawdą dziejową.. W Panu Wołodyjowskim te ramy ulegają rozmyciu. Sienkiewicz powielił sprawdzony schemat fabularny: dzielny żołnierz trafia w wir wojny, broni ojczyzny, a jednocześnie przeżywa rozterki miłosne. O serce ukochanej kobiety zawsze musi rywalizować z przeciwnikiem, z którym ostatecznie ściera się na polu bitwy. Ten powtarzalny szkielet sprawił, że literaturoznawcy podzielili się na trzy główne obozy w kwestii klasyfikacji gatunkowej utworu.

Trzy spojrzenia na gatunek

Pierwsza grupa badaczy twardo broni przynależności utworu do kanonu powieści historycznej. Opierają się na trzech fundamentach tego gatunku:

• umieszczenie akcji w odległej przeszłości w stosunku do momentu powstawania dzieła,
• dążenie do oddania prawdy historycznej i realiów epoki,
• mieszanie postaci autentycznych z fikcyjnymi w prawdopodobnych sytuacjach.

Powieść historyczna nie jest podręcznikiem. Przeplatanie faktów z fikcją to jej naturalne prawo. Sienkiewicz realizuje ten postulat, osadzając autentyczne postaci w konkretnych realiach politycznych, ale jednocześnie angażując je w fikcyjne romanse i intrygi.

Druga grupa, której przewodził Zygmunt Szweynowski(1894–1964) polski historyk literatury, badacz twórczości m.in. Bolesława Prusa i Henryka Sienkiewicza., widziała w Panu Wołodyjowskim dzieło o charakterze baśniowym. Argumentowali to silną idealizacją świata przedstawionego i uproszczeniem psychologii postaci. Bohaterowie, nawet ci historyczni, nabierają cech legendarnych, a ich czyny przypominają wyczyny herosów. Szweynowski zaznaczał jednak, że ta baśniowość nie wyklucza historycznego tła.

Trzeci nurt badawczy traktuje powieść jako historyczną powieść przygodową. Tadeusz Bujnicki(ur. 1933) historyk literatury polskiej, wybitny znawca twórczości Henryka Sienkiewicza. zauważył, że w Panu Wołodyjowskim idealnie zrównoważono wielką historię i romans. Przygoda dominuje nie tylko w wątkach miłosnych, ale też w sposobie ukazywania bitew i potyczek. Sienkiewicz wolał opisywać konkretne, dynamiczne zdarzenia niż powolne procesy dziejowe.

„Konsekwencje wyboru poetyki prowadzą Sienkiewicza do posługiwania się konwencjonalnym, ale i dramatycznym konfliktem powieściowym. Walor przygody uzyskują nie tylko wydarzenia wątków «anegdotycznych», lecz również historyczne układy zdarzeń (...). Analogicznie – jak w wątku romansowym, tak i w tle historycznym dominującą rolę odgrywa przygoda, a jej konstrukcja oparta jest o podobny schemat” (T. Bujnicki, Trylogia Sienkiewicza na tle tradycji polskiej powieści historycznej, Kraków 1973, s. 46).

Dziś dominuje pogląd kompromisowy. Pan Wołodyjowski to suma gatunków. Powieść historyczna stanowi ramę, w którą wpisano elementy powieści realistycznej, epopei homeryckiejStarożytny gatunek epicki charakteryzujący się m.in. podniosłym stylem, rozbudowanymi porównaniami i heroizacją bohaterów., epiki rycerskiej, eposu baśniowego, a nawet piśmiennictwa publicystycznego.

Narrator między kronikarzem a obserwatorem

Sposób prowadzenia narracji w powieści jest równie hybrydowy co jej gatunek. Sienkiewicz stanął przed wyborem formy podawczej. Mógł wykorzystać gawędę szlacheckąGatunek prozy stylizowany na ustną, swobodną opowieść szlachcica, pełną dygresji i subiektywnych ocen., bardzo popularną w XIX wieku, lub postawić na chłodną przedmiotowość. Wybrał to drugie rozwiązanie, zachowując jednak wyraźny autorski punkt widzenia.

Akcja powieści toczy się ponad dwieście lat przed jej wydaniem. Wymusiło to na narratorze przyjęcie roli historyka i kronikarza. Jest to narrator wszechwiedzącyTyp narratora, który zna myśli i uczucia bohaterów oraz przeszłe i przyszłe wydarzenia., doskonale zorientowany w meandrach wielkiej polityki i intymnych myślach bohaterów. Autentyczność dziejowa narzucała mu pewne ograniczenia – nie mógł podawać fałszywych informacji o kluczowych faktach, by nie stracić wiarygodności w oczach czytelnika.

Styl narracji czerpie z klasycznych dzieł epickich. Sienkiewicz unikał natrętnego dydaktyzmu. Nie wcielał się w rolę mędrca pouczającego naród. Komentował wydarzenia historyczne, ale losy bohaterów relacjonował z dystansem. Tadeusz Bujnicki trafnie podsumował tę postawę, twierdząc, że narracja Sienkiewicza mieści się gdzieś pomiędzy jawnym mentorstwem Elizy Orzeszkowej(1841–1910) polska pisarka epoki pozytywizmu, znana z wyraźnego dydaktyzmu i społecznego zaangażowania w swoich utworach. a surowym obiektywizmem Bolesława Prusa(1847–1912) czołowy polski prozaik pozytywizmu, mistrz realistycznej, chłodnej i obiektywnej obserwacji społecznej..

Zastosowana forma opowiadania idealnie pasuje do powieści realistycznejGatunek ukształtowany w XIX wieku, dążący do obiektywnego i prawdopodobnego ukazywania rzeczywistości społecznej., choć została mistrzowsko dostosowana do potrzeb prozy historycznej. Język jest komunikatywny i pozornie prosty. Sienkiewicz odrzucił jednak banalne uproszczenia, tworząc własny, unikalny wzorzec artystyczny, który pozwalał mu płynnie przechodzić od patosu pola bitwy do subtelności scen miłosnych.