Pan Wołodyjowski - streszczenie w pigułce

Głęboki cień tragedii kładzie się na losach Michała Wołodyjowskiego, gdy wieść o śmierci jego ukochanej narzeczonej, Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej, dociera do majątku Kmiciców. Powiadomiony przez Charłampa Andrzej Kmicic niezwłocznie rusza z pomocą przyjacielowi, kierując swoje kroki do Burca, majątku Skrzetuskich. Tam wieści przyjmują Jan oraz pan Zagłoba. Stary szlachcic szybko przejmuje inicjatywę: odsyła Kmicica do żony, sam zaś, chcąc wyrwać zrujnowanego psychicznie rycerza z pęt rozpaczy, wyrusza w samotną podróż do Częstochowy.

W tym samym czasie w Warszawie prymasNajważniejszy dostojnik kościelny w Polsce, pełniący w okresie bezkrólewia funkcję zastępcy głowy państwa (interrexa). wyznacza termin sejmu konwokacyjnegoZgromadzenie zwoływane w okresie bezkrólewia, przygotowujące wybór nowego władcy., a stolica pęka w szwach od przybywających posłów. Poszukując schronienia w zatłoczonym mieście, Zagłoba trafia na dwór Bogusława Radziwiłła, gdzie spotyka dawnego kompana, Szkota Ketlinga. Gościnny Ketling zaprasza go do swojego dworku i poznawszy dramat Wołodyjowskiego, bez wahania oferuje swoje wsparcie.

Podczas obrad sejmowych Zagłobie i Ketlingowi udaje się politycznie wyrugować wpływy Bogusława Radziwiłła. Prawdziwy cios spada jednak na Zagłobę z ust samego hetmanaNajwyższy dowódca wojskowy w dawnej Rzeczypospolitej. Jana Sobieskiego – okazuje się, że zdruzgotany po stracie ukochanej Michał wstąpił do zakonu kamedułówZakon o bardzo surowej regule, wymagający od mnichów milczenia i całkowitej izolacji od świata. na Bielanach. Zagłoba nie daje za wygraną i obmyśla chytry podstęp. Zjawia się w klasztorze i okłamuje „małego rycerza”, twierdząc, że ich wspólny przyjaciel Ketling leży na łożu śmierci i błaga o ostatnie widzenie. Poruszony Wołodyjowski opuszcza mury zakonne. Choć na miejscu odkrywa mistyfikację, autorytet hetmana Sobieskiego oraz żarliwe namowy przyjaciół sprawiają, że ulega – składa obietnicę powrotu do żołnierskiej służby i obrony ojczyzny.

Gdy Ketling wyjeżdża do wuja w Kurlandii, pozostawia swój dworek do dyspozycji Zagłoby i Michała. Wkrótce próg posiadłości przekraczają nowi goście: siostra Wołodyjowskiego, pani Makowiecka, w towarzystwie dwóch młodych panien – Krystyny Drohojowskiej oraz Barbary Jeziorkowskiej.

Michał niemal od pierwszego wejrzenia ulega czarowi stonowanej, czarnowłosej Krzysi, podczas gdy między starym Zagłobą a zawadiacką Basią rodzi się szczera przyjaźń. Przebojowa dziewczyna wymusza na rycerzu lekcje władania szablą, ukrywając rosnące do niego uczucie. Sielankę zakłóca przyjazd młodego Adama Nowowiejskiego z rozkazami od hetmana; w dworku krzyżują się relacje – Michał wzdycha do Krzysi, Basia skrycie kocha Michała, a w Basi bez pamięci zakochuje się Nowowiejski.

Otrzymawszy rozkaz objęcia dowództwa nad oddziałami strzegącymi granic przed Tatarami na Dzikich Polach, Wołodyjowski zupełnie nie dostrzega, że Basia usycha z miłości do niego. Podczas przygotowań do wymarszu dochodzi do pierwszego pocałunku między Michałem a Krzysią. Młody Nowowiejski prosi o rękę Basi, lecz zostaje stanowczo odrzucony. Tymczasem Krzysia przyjmuje zaręczyny Michała, stawiając jednak warunek – prosi o zachowanie ich związku w ścisłej tajemnicy.

Michał wyrusza na służbę, a do dworku powraca jego gospodarz, Ketling. Wystarczy zaledwie kilka dni, by między nim a Krzysią wybuchło namiętne, wzajemne uczucie. Świadoma złożonej Michałowi obietnicy Krzysia ze łzami w oczach odrzuca wyznającego jej miłość Ketlinga. Zdesperowany Szkot pogrąża się w rozpaczy, a atmosferę gęstniejącą od strachu podsyca wieść o rychłym powrocie Wołodyjowskiego. Krzysię nękają koszmary, w których porywczy Michał w przypływie gniewu morduje Ketlinga za zdradę.

Aby zapobiec rozlewowi krwi, dziewczyna wymusza na Ketlingu przysięgę milczenia i podejmuje dramatyczną decyzję o wstąpieniu do klasztoru. Ketling ogłasza nagły wyjazd, a zdezorientowany Zagłoba próbuje bezskutecznie rozwikłać zagadkę powszechnego przygnębienia, aż wreszcie Krzysia officially oświadcza, że nie wyjdzie za mąż za nikogo. Gdy Michał powraca w towarzystwie stolnikaUrzędnik ziemski lub dworski w dawnej Polsce, pierwotnie odpowiedzialny za zarząd stołem pańskim. i dowiaduje się o postanowieniu narzeczonej, jest całkowicie zdruzgotany. Wreszcie Basia wyznaje Michałowi bolesną prawdę: Krzysia kocha Ketlinga. Wściekły Wołodyjowski wyrusza na poszukiwanie rywala, lecz ostatecznie wykazuje się niezwykłą wielkodusznością. Wybacza przyjacielowi, błogosławi zakochanej parze, po czym oświadcza się Basi, która z radością rzuca mu się na szyję.

Mijają cztery lata. Wołodyjowski obejmuje dowództwo w fortalicjiNiewielka budowla obronna, często drewniano-ziemna, chroniąca granice lub szlaki wojskowe. w Chreptiowie, stając na straży południowych granic przed najazdami tatarskimi. Po trudnej i niebezpiecznej podróży przez dzikie ostępy dołącza do niego ukochana Basia wraz z Zagłobą. Życie w stanicy upływa na zimowych opowieściach przy kominku i budowaniu żołnierskiej wspólnoty, lecz sielankę mącą rosnące zagrożenia.

Żołnierze chwytają szpiega niosącego tajny list do Azji Mellechowicza, dowódcy LipkówTatarzy osiedleni na ziemiach Rzeczypospolitej, służący w polskim wojsku, którzy w 1672 roku podnieśli bunt.. Choć oficerowie przesłuchują podejrzanego o zdradę Azję, jego zręczne tłumaczenia usypiają ich czujność. Podczas zbrojnego starcia na Jurkowym Polu polskie chorągwiePodstawowa jednostka organizacyjna i taktyczna w polskiej kawalerii. rozbijają tatarskie oddziały, lecz w ferworze walki Basia spada z konia do stromego jaru. Przed śmiercią ratuje ją Azja, za co Michał pozostaje mu dozgonnie wdzięczny.

Do Chreptiowa przybywają niespodziewani goście: podstoliHonorowy urząd ziemski w dawnej Polsce, pierwotnie zastępca stolnika. nowogrodzki Bogusz, stary Nowowiejski z córką Ewką oraz pani Boska z Zosią. Podczas powitania stary Nowowiejski rozpoznaje w Azji swojego zbiegłego chłopa i dawnego sługę. Szybko wychodzi jednak na jaw szokująca prawda: Mellechowicz to w rzeczywistości syn potężnego Tuhaj-beja. Azja przedstawia Boguszowi swój wielki plan polityczny – chce przeciągnąć wszystkich Tatarów na stronę Rzeczypospolitej, marząc o buławieLaska ozdobna będąca symbolem najwyższej władzy wojskowej hetmana. hetmana tatarskiego. Basia, wiedziona dobrym sercem, planuje połączyć go z Ewką Nowowiejską, nie wiedząc, że to ona sama jest obiektem obsesyjnego pożądania Mellechowicza. Gdy hetman Sobieski kategorycznie odmawia wpuszczenia zbrojnych oddziałów Azji na Ukrainę, rozwścieczony Tatar wydaje swoim ludziom rozkaz wywołania buntu i wypłoszenia polskich załóg ze stanic.

Pod pretekstem wyjazdu Basi, Ewki oraz towarzyszących im kobiet do bezpieczniejszego Raszkowa, Azja realizuje swój zbrodniczy plan. W opustoszałych okolicach zrzuca maskę, wyznaje Basi miłość i próbuje ją zgwałcić. Zwinna i odważna dziewczyna uderza go w twarz rękojeścią pistoletu, po czym ucieka na koniu w głąb stepu. Ciężko ranny Azja rusza do Raszkowa, gdzie urządza potworną rzeź: morduje starego Nowowiejskiego, a Ewkę, Zosię i jej matkę oddaje w jasyrNiewola turecka lub tatarska, w którą brano jeńców wojennych i ludność cywilną., po czym przechodzi na stronę sułtana.

Tymczasem samotna Basia przechodzi prawdziwą drogę przez mękę, przedzierając się przez mroźne pustkowia i ocierając o śmierć głodową. Skrajnie wyczerpana dociera do Chreptiowa, gdzie pod troskliwą opieką męża powoli wraca do zdrowia, podczas gdy wierny wachmistrzStopień podoficerski w kawalerii, odpowiednik sierżanta w piechocie. Luśnia składa mroczną przysięgę krwawej zemsty na oprawcy swojej pani.

Do walki rusza Adam Nowowiejski – wrak człowieka zniszczony bólem po stracie ojca i narzeczonej Zosi. Działając jak duch na terytorium wroga, Nowowiejski porywa znienawidzonego Azję (który zdążył zostać tureckim murząTytuł arystokratyczny u ludów tureckich i tatarskich, oznaczający księcia lub dowódcę. i sprzedać pojmane kobiety na targu niewolników w Stambule) i odstawia go do Raszkowa. Tam wachmistrz Luśnia dopełnia przysięgi, wykonując wyrok przez wbicie na palWyjątkowo okrutna metoda egzekucji stosowana na Wschodzie wobec zdrajców i najcięższych zbrodniarzy.. Mellechowicz kona w niewyobrażalnych męczarniach.

W obliczu nadciągającej inwazji Imperium Osmańskiego Wołodyjowski otrzymuje rozkaz przygotowania do obrony kluczowej twierdzy – Kamieńca Podolskiego. Mimo grożącego niebezpieczeństwa, Basia i Krzysia kategorycznie odmawiają wyjazdu i decydują się trwać u boku mężów do samego końca. Wiosną potężna armia sułtana uderza na Rzeczpospolitą. Michał i Ketling klękają przed ołtarzem i składają uroczyste ślubowanie: prędzej zginą, niż oddadzą zamek Turkom.

Rozpoczyna się mordercze oblężenie. Mimo heroicznej postawy obrońców, udanej bitwy harcowniczejPojedynek lub starcie pojedynczych jeźdźców przed główną bitwą, mające na celu sprowokowanie wroga i podniesienie morale. oraz wyczynu pana Muszalskiego, któremu udaje się zagwoździćZniszczenie armaty poprzez wbicie metalowego klina w otwór zapłonowy, co uniemożliwia oddanie strzału. dwie potężne kolubrynyCiężkie działo artyleryjskie o długiej lufie, używane do burzenia murów obronnych. wroga, generał podolski i biskup poddają twierdzę za plecami walczących rycerzy.

Gdy zdrada staje się faktem, Michał po raz ostatni żegna się z Basią. Wołodyjowski i Ketling, wierni złożonej przysiędze, schodzą do lochów i wysadzają zamek w powietrze, ginąc pod gruzami ukochanej twierdzy. Podczas pogrzebu męża złamana rozpaczą Basia idzie za jego trumną.

Ofiara obrońców Kamieńca staje się impulsem dla całego narodu. Rok później, 9 listopada 1673 roku, hetman Jan Sobieski staje na czele trzydziestotysięcznej armii i pod Chocimiem odnosi miażdżące zwycięstwo nad wojskami tureckimi, podczas gdy polskie siły ścierają się z ordą krymskąWojska chanatu krymskiego, państwa tatarskiego będącego lennem Imperium Osmańskiego.. Zwycięstwo to otwiera Sobieskiemu drogę do polskiej korony. W bitwie giną dawni towarzysze Michała: Adam Nowowiejski, Motowidło oraz Muszalski, znajdując godną żołnierską śmierć. Dziesięć lat później potęga turecka zostanie ostatecznie złamana pod Wiedniem, przypieczętowując nieśmiertelną sławę obrońców Rzeczypospolitej.