Co to jest pleonazm - definicja i przykłady
Spis treści
„Cofnął się do tyłu.” „Spadł w dół.” „Wrócił z powrotem.” Każde z tych zdań mówi to samo dwa razy. Taki błąd nazywamy pleonazmem.
Czym jest pleonazm?
Pleonazm to wyrażenie złożone z wyrazów, które znaczą to samo lub prawie to samo, więc jeden z nich jest zbędny. Zwykle uznaje się go za błąd językowy.
Wystarczy zapytać: czy da się cofnąć „do przodu”? Czy można spaść „w górę”? Skoro nie, to słowa do tyłu i w dół niczego nie dodają, bo sens zawiera już czasownik.
Shorty na maturę
Przykłady pleonazmów
- cofać się do tyłu (poprawnie: cofać się),
- spadać w dół (poprawnie: spadać),
- wracać z powrotem (poprawnie: wracać),
- akwen wodny (poprawnie: akwen),
- miesiąc sierpień (poprawnie: sierpień),
- okres czasu (poprawnie: okres),
- fakt autentyczny (poprawnie: fakt),
- kontynuować dalej (poprawnie: kontynuować),
- pełny komplet (poprawnie: komplet),
- poprawiać się na lepsze (poprawnie: poprawiać się),
- przychylna aprobata (poprawnie: aprobata).

Pleonazm czy powtórzenie?
Te dwa błędy łatwo pomylić. W pleonazmie występują dwa różne wyrazy o tym samym znaczeniu (cofać się do tyłu). W powtórzeniu wraca to samo słowo (Czytałem książkę, bo książka była ciekawa).
Pleonazmy w skrótowcach
Ciekawym rodzajem pleonazmów są te, które powstają przy skrótowcach.
Skrótowiec to słowo utworzone przez skrócenie wyrażenia złożonego z dwóch lub więcej słów, np. NIP, VAT, AGD.
- numer NIP: NIP to skrótowiec od numer identyfikacji podatkowej, więc w skrócie jest już słowo „numer”. Mówiąc numer NIP, powtarzamy je dwa razy.
- sprzęt AGD: AGD to skrót od artykuły gospodarstwa domowego, a „sprzęt” znaczy tu prawie to samo co „artykuły”.
Pleonazmy pozorne
Pleonazmy pozorne pojawiają się wtedy, gdy powtórzenie sensu zachodzi na poziomie dwóch różnych języków. Przykład: podatek VAT. VAT to skrót angielskiego value added tax, czyli „podatek od wartości dodanej”. Polak słyszy w skrócie VAT nazwę, a nie znaczenie, więc mówienie podatek VAT nie jest błędem.
Jak unikać pleonazmów?
- Zapytaj, czy po usunięciu jednego słowa sens zostaje taki sam. Jeśli tak, usuń to słowo.
- Uważaj na czasowniki z dodatkiem kierunku (spadać w dół, wracać z powrotem). Kierunek jest już w czasowniku.
- Sprawdź, czy rzeczownik nie powtarza znaczenia przymiotnika (akwen wodny, fakt autentyczny).
Jak pisać o pleonazmie w analizie tekstu?
- Wskaż wyrażenie i pokaż, które słowo jest zbędne.
- Oceń, czy to błąd, czy zabieg. W języku potocznym i w literaturze pleonazm bywa celowy, np. gdy ma wzmocnić wypowiedź (zobaczyć na własne oczy).
- Opisz funkcję: zbędne słowo przeszkadza, a świadomy pleonazm może podkreślić emocje lub nadać wypowiedzi potoczny ton.