Żywot Ezopa Fryga - streszczenie

Streszczenie w pigułce

Akcja utworu toczy się w starożytności, a głównym bohaterem jest Ezop – na wpół legendarny mędrzec pochodzący z Frygii. Mężczyzna wyróżnia się odpychającą brzydotą i początkowo nie potrafi mówić. W zamian za bezinteresowną pomoc okazaną wędrownemu kapłanowi otrzymuje jednak od Boga dar wymowy. Jako niewolnik trafia na targ, gdzie kupuje go grecki filozof Ksantos. W domu uczonego Ezop wielokrotnie udowadnia swoją wyższość intelektualną. Celowo wykonuje polecenia pana w sposób dosłowny, obnażając absurdalność ludzkich konwenansów i pychę wykształconych elit. Dzięki sprytowi i trafnym radom w końcu odzyskuje upragnioną wolność. Jako wolny człowiek podróżuje po świecie, doradzając królom i rozwiązując skomplikowane zagadki dyplomatyczne. Jego bezkompromisowa szczerość i ostre żarty przysparzają mu potężnych wrogów. W Delfach naraża się miejscowym kapłanom boga Apollina, wytykając im chciwość i obłudę. Zawistni duchowni podrzucają do jego bagażu złotą czarę ze świątyni, aby oskarżyć go o świętokradztwo. Niewinny Ezop zostaje skazany na śmierć i zrzucony ze skały. Utwór kończy się zbiorem ponad dwustu bajek zwierzęcych, które stanowią ilustrację życiowej mądrości bohatera.

Streszczenie szczegółowe

Wydawniczy hit renesansu

Pełny tytuł książki Biernata z Lublina, wydanej prawdopodobnie w 1522 roku, brzmi: Żywot Ezopa Fryga mędrca obyczajnego i z przypowieściami jego: z niektórymi też innych mędrców przykłady osobliwymi i barzo śmiesznymi i też krotochwilnymi. Utwór ten zaliczany jest do literatury błazeńskiejNurt literatury plebejskiej, w którym główny bohater (często błazen lub prostak) demaskuje głupotę autorytetów i wyśmiewa wady społeczne.. Podobny charakter mają Rozmowy, które miał król Salomon mądry z Marchołtem grubym a sprosnym w przekładzie Jana z Koszyczek oraz liczne opowieści sowizdrzalskieAnonimowe, humorystyczne utwory z XVI i XVII wieku, wyśmiewające wady społeczne z perspektywy wędrownego żaka, plebejusza lub rzemieślnika.. Tego typu teksty cieszyły się w renesansie ogromną poczytnością, o czym świadczy wysyp podobnych publikacji w tamtym czasie.

Kim był Ezop?

Ezop nie jest postacią wymyśloną przez Biernata z Lublina. To bohater na wpół legendarny, który pochodził z FrygiStarożytna kraina w Azji Mniejszej (dzisiejsza Turcja), znana w antyku między innymi z handlu niewolnikami. i żył prawdopodobnie w VI wieku p.n.e. Wyróżniał się szczególną brzydotą i brakiem formalnego wykształcenia. Braki te nadrabiał wrodzoną mądrością i dobrocią. Początkowo był niewolnikiem. Został kupiony na targu przez filozofa Ksantosa. Z czasem, dzięki swojemu sprytowi oraz trafnym radom udzielanym panu, zyskał status wyzwoleńca.

Buntownik w masce głupca

W postawie Ezopa najbardziej znamiennymi cechami są: brak szacunku dla uznanych autorytetów, kpiący, przewrotny żart, udawana głupota, która każe mu dosłownie wykonywać polecenia i która w ten sposób demaskuje konwenansOgólnie przyjęty, często sztuczny zwyczaj lub norma zachowania obowiązująca w danym środowisku., wreszcie swoisty egzalitaryzm, przekonanie o wrodzonej równości ludzi, pozbawione wprawdzie programu walki, ale wyrażone w formie ostrej krytyki stosunków społecznych – krytyki na tyle ogólnikowej, że mogła ona wchodzić w związki z plebejsko-ludową mentalnością różnych epok. (Ziomek, s.138)

Tragiczny finał w Delfach

Dzięki swojej inteligencji i bezkompromisowości Ezop stał się uosobieniem wolności. Według legendy ten nietypowy nauczyciel ginie tragiczną śmiercią – zostaje zrzucony ze skały. Była to niesprawiedliwa kara za rzekomą kradzież naczyń ze świątyni. W rzeczywistości Ezop padł ofiarą podstępu zawistnych kapłanów Apollina, którzy nie mogli znieść jego trafnej krytyki.

Estetyka brzydoty i boski dar

Biernat znał historię Ezopa z dwóch piętnastowiecznych przekazów: włoskiego i niemieckiego. W swoim dziele zachował wszystkie epizody z życia bohatera obecne w źródłach. Ukazał legendarnego wyzwoleńca w całej jego brzydocie, stojącej w ostrej opozycji do renesansowej estetyki piękna:

Wyszedł Ezop twarzy żadnej,
A wymowy barzo śladnej.
Głowę też miał barzo silną,

Oczy wpadłe, barwę czarną,
Krótkiej szyje, długoczelusty,
Czarnozęby, z wielkimi usty,
Szeroki, niskiego wzrostu,
Wielkich nóg, miąższego łystu,
Z tyłu niemiernie garbaty,
A z przodu lepak brzuchaty.
A k temu co gorszego miał,
Iże się barzo zająkał;
Ale za ty niedostatki
Miał dowcip na wszystki gadki.

Mądrość, dowcip i spryt to najważniejsze atrybuty Ezopa. Biernat położył duży nacisk na stereotypy językowe, co prowadziło do niezwykle komicznych i absurdalnych sytuacji. Dar płynnej mowy Ezop otrzymał od samego Boga. Była to nagroda wyproszona w modlitwie przez kapłana, któremu niewolnik pomógł w trakcie podróży:

We śnie mu się Bóg ukazał,
Trudny mu język rozwiązał
I jeszcze go tym obdarzył,
Iż rozliczne baśni twarzył,
Prze to, iż Mu nabożny był
A Jego kapłana uczcił.
Dobrze-ć Pan Bóg służbę płaci:
Kto przeń da co, nic nie straci.
Potym Ezop, gdy ze sną wstał,
Sam się z sobą tako gadał:
"Barzoć mi się dobrze śniło;
Daj to Boże, by tak było!

Zbiór ponad dwustu bajek

Wspomniane w cytacie baśnie Biernat umieścił na samym końcu Żywota.... Zebrał ich ponad dwieście. Tytułem utworu często stawało się znane przysłowie. Bohaterami tych szesnastowiecznych bajek są zazwyczaj zwierzęta. Pozwalało to na wprowadzanie postaci skrajnie stypizowanychNadanie postaci cech uniwersalnych, reprezentatywnych dla określonej grupy lub postawy (np. lis jako symbol sprytu, lew jako symbol władzy)., co widać na przykładzie historii o liszce i rysiu:

W cnocie ślachectwo zależy

Ryś z liszką niegdy się gadał,
Ślachectwem się jej przekładał:
„Jakom ja cudnej rodziny,
UkazujÄ… me pstrociny”.
Liszka rzecze: „Barzo bÅ‚Ä…dzisz,
Iż się z skóry cudnym sądzisz;
Bo gdy z ciebie sierść opłynie,
Wszystko twe ślachectwo zginie.
Jać-em tedy ślachetniejsza
I więcej nad cię cudniejsza,
Iż o cudną sierść mało dbam,
W rozumie cudność pokÅ‚adam”.
Nietrwałe-ć zwierzchnie okrasy,
Wszystki siÄ™ mieniÄ… za czasy;
Aleć to prawie ślachetny,
Który w sobie ma rozum cny.

Pouczenie płynące z bajek jest sformułowane dosłownie – czytelnik nie musi się niczego domyślać. Morał jednoznacznie wskazuje na wyższość cnót wewnętrznych nad powierzchownym pięknem. Stanowi to bezpośrednie nawiązanie do losów samego Ezopa, którego wielkość kryła się wyłącznie w umyśle i charakterze, a nie w wyglądzie.