Kazania sejmowe - najważniejsze informacje
„Kazania sejmowe” Piotra Skargi to zbiór ośmiu tekstów publicystycznych wydanych w 1597 roku, w których autor diagnozuje sześć głównych chorób toczących Rzeczpospolitą. Dzieło wykorzystuje formę kazań i biblijną stylistykę do zaprezentowania konkretnego programu naprawy państwa, opierającego się na wzmocnieniu władzy królewskiej i ograniczeniu przywilejów szlacheckich. Choć w epoce renesansu traktat przeszedł bez echa, w XIX wieku romantycy uznali Skargę za narodowego proroka przewidującego upadek Polski.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Geneza i literacka mistyfikacja
Piotr Skarga opublikował swój cykl w 1597 roku jako dodatek do obszernego zbioru „Kazania na niedziele i święta całego roku”. Tradycja głosiła, że jezuita wygłosił je przed posłami podczas obrad sejmu. Dzisiaj wiemy, że to wyłącznie konwencja literackaZespół niepisanych reguł i norm, według których tworzy się dzieła w danej epoce.. Teksty nigdy nie wybrzmiały z mównicy, a forma kazania posłużyła autorowi do stworzenia ostrego traktatu politycznego.
Kazanie było gatunkiem publicystycznym o specyficznych cechach, wśród których najważniejszą rolę odgrywał podmiot nauczający, czerpiący uprawnienie nie ze społecznego nadania, lecz z reprezentacji nauczającego urzędu Kościoła.
Powyższe słowa historyka literatury Jerzego Ziomka doskonale tłumaczą, dlaczego Skarga sięgnął po tę formę. Dawała mu ona autorytet moralny, którego nie miałby jako zwykły publicysta.
Sześć chorób Rzeczypospolitej
Cały cykl składa się z ośmiu kazań. Skarga przeprowadza w nich bezlitosną diagnozę ówczesnej sytuacji politycznej i społecznej. Wymienia sześć najgroźniejszych chorób, które prowadzą ojczyznę do upadku:
- Kazanie pierwsze: Na początku sejmu przy św. Mszy sejmowej.
- Kazanie wtóre: O miłości ku Ojczyźnie i o pierwszej chorobie Rzeczypospolitej, którą jest nieżyczliwość ku Ojczyźnie.
- Kazanie trzecie: O drugiej chorobie Rzeczypospolitej, którą jest niezgoda domowa.
- Kazanie czwarte: O trzeciej chorobie Rzeczypospolitej, którą jest naruszenie religii katolickiej przez zarazę heretycką.
- Kazanie piąte: Jako katolicka wiara policyj i królestw szczęśliwie dochowywa, a heretyctwo je obala.
- Kazanie szóste: O monarchii i królestwie, albo o czwartej chorobie Rzeczypospolitej, którą jest osłabienie królewskiej dostojności i władzy.
- Kazanie siódme: O prawach niesprawiedliwych, albo o piątej chorobie Rzeczypospolitej.
- Kazanie ósme: O szóstej chorobie Rzeczypospolitej, którą jest tolerowanie grzechów jawnych i niekarności ich.
Styl i retoryka
Skarga mistrzowsko operuje słowem. Stosuje stylizację biblijnąCelowe naśladowanie słownictwa, składni i tonu Pisma Świętego, nadające tekstowi podniosły charakter., czerpiąc pełnymi garściami z autorytetu Starego Testamentu. Wprowadza zasadę myślenia prefiguracyjnego. Zakłada ona, że dawne wydarzenia biblijne zapowiadają to, co dzieje się współcześnie. Czasami autor wręcz naciągał fakty historyczne, by dopasować je do tej teologicznej wizji.
Skarga stylizował się na starotestamentowego proroka (np. Izajasza czy Jeremiasza), który grozi swojemu ludowi gniewem Bożym, jeśli ten nie zawróci ze złej drogi. Taki zabieg nadawał jego politycznym postulatom rangę boskiego objawienia.
Tekst opiera się na zasadach klasycznej perswazji. Skarga naśladuje genus deliberativumW retoryce antycznej rodzaj mowy doradczej, używanej na zgromadzeniach do przekonywania o słuszności lub szkodliwości danego działania.. Język kazań kipi od emocji. Pisarz buduje napięcie poprzez nagromadzenie epitetów, plastycznych przenośni oraz porównań zaczerpniętych prosto z ksiąg prorockich.
Program polityczny i późniejszy odbiór
Z retorycznego gniewu wyłania się bardzo konkretny program społeczno-polityczny. Skarga żąda absolutnego wzmocnienia władzy królewskiej. Monarcha ma jednak podlegać autorytetowi Kościoła. Jezuita domaga się ograniczenia roli sejmu i ukrócenia złotej wolnościZespół przywilejów szlacheckich w dawnej Polsce, obejmujący m.in. prawo do rokoszu, wolną elekcję i liberum veto..
Według niego państwo przypomina organizm. Tak jak ciało składa się z różnych, nierównych sobie członków, tak w Rzeczypospolitej naturalna jest hierarchia społeczna. Skarga potępia szlachecką anarchię, bezkarność mężobójców i okrutny ucisk chłopów. Postuluje natychmiastowe usprawnienie sądownictwa.
Współcześni zignorowali te ostrzeżenia. „Kazania sejmowe” nie wywarły żadnego wpływu na politykę przełomu XVI i XVII wieku. Prawdziwą karierę zrobiły dopiero w epoce romantyzmu. Po rozbiorach Polski zaczęto czytać je jako genialną przepowiednię narodowej katastrofy, a samego Skargę okrzyknięto natchnionym wieszczem.