Sztuka romańska
Sztuka romańska to pierwszy powszechny styl europejski epoki średniowiecza, dominujący od X do XIII wieku. Jej surowe, masywne budowle pełniły podwójną funkcję: były miejscem kultu religijnego oraz bezpiecznym schronieniem podczas najazdów. W Polsce styl ten rozwijał się od XI wieku, pozostawiając po sobie monumentalne kolegiaty i słynne Drzwi Gnieźnieńskie.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Skąd wzięła się nazwa?
Termin ten wprowadził w 1818 roku normandzki archeolog Charles Duhérissier de Gerville. Badacz zauważył bezpośrednie podobieństwo między architekturą a językami romańskimi. Tak jak nowe języki powstały z wymieszania łaciny z narzeczami germańskimi, tak sztuka romańska wyrosła na gruzach antycznego Rzymu, czerpiąc jednocześnie z tradycji ludów barbarzyńskich.
Architektura – twierdze Boga
Budowle romańskie miały przetrwać wieki i chronić wiernych. Z tego powodu przypominają warownie. Ich konstrukcję określają surowe zasady:
- Grube, masywne mury budowane z ciosów kamiennych.
- Sklepienia kolebkoweKonstrukcja w kształcie połowy walca, opierająca się na dwóch równoległych ścianach. oraz krzyżoweSklepienie powstałe z przenikania się dwóch sklepień kolebkowych pod kątem prostym., które były bardzo ciężkie i wymagały solidnych podpór.
- Małe, wąskie okna przypominające strzelnice, umieszczone wysoko i zakończone półkolistym łukiem.
- Układ bazylikowy z jedną lub trzema nawami, gdzie nawa główna jest najwyższa i najszersza.
- Orientowanie ołtarza na wschód, w stronę grobu Chrystusa w Jerozolimie.
Wnętrza kościołów były mroczne i pozbawione zbędnych ozdób, co sprzyjało skupieniu i modlitwie.
Romańskie kościoły pełniły funkcję obronną nie bez powodu. Wczesne średniowiecze to czas nieustannych wojen, najazdów i braku silnej władzy państwowej. Grube mury świątyni często stanowiły dla lokalnej społeczności jedyne bezpieczne schronienie podczas ataku wroga.
Rzeźba i malarstwo – Biblia dla ubogich
Sztuki plastyczne w średniowieczu nie istniały samodzielnie – całkowicie podporządkowano je architekturze. Rzeźby wypełniały portale wejściowe, zdobiły kapiteleGłowica kolumny, najwyższy, często bogato zdobiony element wieńczący podporę. kolumn i wsporniki. Artyści najchętniej sięgali po motywy roślinne, zwierzęce oraz sceny biblijne i alegoryczne.
Malarstwo również służyło ozdabianiu świątyń. Twórcy wykorzystywali kilka podstawowych technik:
Malowidła ścienne wykonywane na mokrym tynku, niezwykle trwałe i odporne na upływ czasu.
Obrazy układane z drobnych, kolorowych kamieni lub szkła. Technika ta przywędrowała z Bizancjum i zyskała ogromną popularność we Włoszech.
Ręcznie malowane ilustracje zdobiące średniowieczne manuskrypty, inicjały i marginesy ksiąg.
Średniowieczni malarze stosowali charakterystyczny styl: najpierw rysowali wyraźny kontur postaci, a następnie wypełniali go kolorem. Tłem dla świętych figur najczęściej było złoto lub srebro, symbolizujące przestrzeń boską.
Najważniejsze zabytki
W Europie zachowało się wiele pereł architektury romańskiej. Do najsłynniejszych należą bazylika w Vézelay, katedra w Pizie (zbudowana w XI wieku) oraz kościoły w Issoire, Eunate, Saint-Martin-de-Londres i Saint-Sulpice.
W Polsce styl romański zostawił po sobie imponujące ślady. Najważniejsze z nich to:
- Kościół św. Andrzeja w Krakowie,
- Opactwo benedyktynów w Tyńcu,
- Kolegiata w Kruszwicy,
- Kolegiata w Tumie pod Łęczycą,
- Kościoły w Czerwińsku i Opatowie.
Powszechnie uznanym arcydziełem polskiej sztuki romańskiej są Drzwi Gnieźnieńskie. Odlane z brązu skrzydła przedstawiają w osiemnastu płaskorzeźbach sceny z życia i męczeńskiej śmierci świętego Wojciecha.