Tomizm - Tomasz z Akwinu i rozum wobec wiary
Tomizm to system filozoficzny stworzony przez świętego Tomasza z Akwinu, który harmonijnie połączył chrześcijańską teologię z logiką Arystotelesa. Myśl ta zrewolucjonizowała średniowieczne postrzeganie świata, udowadniając, że wiara i rozum mogą ze sobą współpracować. Koncepcje akwinaty dotyczące państwa, etyki oraz pięciu dowodów na istnienie Boga na stulecia ukształtowały europejską naukę.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Święty Tomasz z Akwinu to najwybitniejszy umysł dojrzałego średniowiecza. Zbudował kompleksową teorię filozoficzną, która tłumaczyła miejsce człowieka w świecie, naturę Boga i zasady funkcjonowania państwa. Jego największym osiągnięciem było zaadaptowanie pism ArystotelesaStarożytny grecki filozof. Jego pisma, odzyskane w średniowieczu dzięki arabskim tłumaczeniom, stały się fundamentem nauki. do potrzeb chrześcijaństwa. W ten sposób stworzył fundamenty scholastykiŚredniowieczny kierunek filozoficzny dążący do racjonalnego uzasadnienia dogmatów religijnych za pomocą logiki..
Przyszły filozof urodził się w 1225 roku w bogatej, arystokratycznej rodzinie jako syn hrabiego. Kiedy bliscy dowiedzieli się, że planuje wstąpić do zakonu żebraczegoZgromadzenie zakonne (np. dominikanie, franciszkanie), które utrzymywało się wyłącznie z jałmużny, rezygnując z posiadania majątków. dominikanów, wpadli w furię. Rodzina próbowała siłą nakłonić go do zmiany decyzji. Tomasz pozostał jednak nieugięty. Dopiął swego, złożył śluby i poświęcił życie nauce.
Wizja państwa, etyka i natura człowieka
Tomasz z Akwinu nie ograniczał się do abstrakcyjnej teologii. Analizował konkretne problemy społeczne. Zastanawiając się nad idealnym ustrojem politycznym, stworzył koncepcję rządu mieszanego. Czerpał to, co najlepsze z trzech znanych systemów. Z monarchii wziął rządy jednostki gwarantujące jedność i skuteczność. Z arystokracji zapożyczył grupę wykształconych doradców. Z demokracji zaczerpnął mechanizm wyboru władców przez obywateli.
W dziedzinie etyki filozof uważał, że to intelekt, a nie wola, pozwala odróżnić dobro od zła. Wola służy jedynie do pragnienia rzeczy, ale to rozum ocenia ich wartość moralną. Narzędziem tej oceny jest sumienie. Każde dobre działanie wyrabia w człowieku cnotęW ujęciu klasycznym to trwała dyspozycja człowieka do czynienia dobra, wypracowana przez nawyk i pracę nad sobą., czyli stałą gotowość do szlachetnego postępowania.
Człowiek w ujęciu tomistycznym to istota duchowo-cielesna. Dusza i ciało tworzą nierozerwalną jedność. Choć dusza przeżywa śmierć fizyczną, bez ciała pozostaje bytem niepełnym. Jesteśmy również z natury istotami społecznymi. Najwyższą formą organizacji, w której możemy w pełni zrealizować swój potencjał, jest państwo.
Pięć dróg świętego Tomasza
Akwinata odrzucał ślepą wiarę. Twierdził, że ludzki rozum potrafi logicznie udowodnić istnienie Stwórcy na podstawie obserwacji otaczającego świata. Sformułował słynne pięć dróg (często nazywanych dowodami na istnienie Boga):
Wszystko, co się porusza, jest wprawiane w ruch przez coś innego. Łańcuch ten nie może ciągnąć się w nieskończoność. Musi istnieć Pierwszy Poruszyciel, który sam nie podlega ruchowi - Bóg.
Każde zjawisko ma swoją przyczynę zewnętrzną. Nic nie może być przyczyną samego siebie. Na początku łańcucha musi stać Pierwsza Przyczyna, która jest istotą niestworzoną.
Rzeczy na świecie powstają i giną, ich istnienie nie jest konieczne, lecz tylko możliwe. Skoro świat istnieje, musi opierać się na Bycie Koniecznym, będącym początkiem dla innych bytów.
Oceniamy rzeczy jako mniej lub bardziej doskonałe. Stopniowanie wymaga punktu odniesienia - absolutnego wzorca posiadającego wszystkie doskonałości w stopniu najwyższym.
Wszystkie byty działają ze względu na jakiś cel. Stałość, z jaką go osiągają, nie jest przypadkowa. Musi istnieć nadrzędny byt, który tymi dążeniami inteligentnie kieruje.
BYT (w rozumieniu św. Tomasza) - to, co realnie istnieje.
Główne założenia ontologii tomistycznej
Filozofia Tomasza z Akwinu opiera się na precyzyjnej analizie rzeczywistości. Punktem wyjścia jest zawsze potoczne, przednaukowe poznanie świata. Byt istnieje obiektywnie, niezależnie od tego, czy ktoś go poznaje.
Kluczowe cechy tego systemu to:
- Struktura bytu: Każdy byt składa się z aktu istnienia, formy i materii. Podstawowe pojęcia to akt (urzeczywistnienie) i możność (potencjał) oraz istota i przypadłośćCecha bytu, która nie jest niezbędna do jego istnienia (np. kolor włosów człowieka), w przeciwieństwie do jego istoty..
- Ruch i przemijanie: To nic innego jak ciągłe przechodzenie ze stanu możności do urzeczywistnienia.
- Atrybuty bytu: Prawda, dobro i piękno są powszechne. Zło nie ma własnej substancjiSamodzielny byt, który istnieje sam w sobie, a nie jako cecha czegoś innego. - jest wyłącznie brakiem dobra. Każdy byt naturalnie dąży do pełnej doskonałości.
- Hierarchia form: Dusza ludzka to rozumna, jednostkowa forma człowieka, celowo połączona z ciałem, by poznawać świat przez zmysły. Istnieją też formy czyste, pozbawione ciała (aniołowie), które poznają rzeczywistość bezpośrednio.
- Prymat intelektu: Człowiek ma władze poznawcze (zależne od ciała zmysły, niezależny intelekt) oraz władze pożądawczeSfera ludzkiej psychiki obejmująca emocje, uczucia oraz wolę, kierująca człowieka ku dobru. (emocje, wola). Tomizm zakłada wyższość poznania nad pożądaniem.
- Ostateczny cel: Przeznaczeniem człowieka jest poznanie najwyższego dobra, czyli oglądanie Boga dzięki „światłu chwały” (łac. lumen gloriae).
Filozofia świętego Tomasza wywarła gigantyczny wpływ na literaturę średniowiecza. Najsłynniejszym literackim odzwierciedleniem tomizmu jest „Boska komedia” Dantego Alighieri. Poeta zbudował całą strukturę zaświatów oraz hierarchię grzechów i cnót w swoim poemacie dokładnie na podstawie „Summy teologicznej” Akwinaty.