Charakterystyka Marysi i Wawrzona Rzepów
Marysia Rzepowa w Szkicach węglem Sienkiewicza traci godność i rodzinę, próbując uratować męża przed poborem do wojska przez pisarza gminnego Zołzikiewicza. Jej wędrówka do wójta Buraka, dziedzica Skorabiewskiego i księdza Czyżyka kończy się za każdym razem odmową pomocy, mimo że każda z tych osób miała realną możliwość interwencji. Wawrzon Rzepa, nieświadomy poświęcenia żony, odtrąca ją po powrocie - co domyka obraz chłopskiego małżeństwa zniszczonego przez biurokrację, ludzką podłość i brak edukacji.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Kim są i jaka jest ich rola?
Marysia i Wawrzon Rzepowie to chłopskie małżeństwo z galicyjskiej wsi, para bezrolnych lub małorolnych kmieci żyjących w połowie XIX wieku. W fabule noweli pełnią funkcję centralnych ofiar - to na ich losie Sienkiewicz buduje całą opowieść o bezsilności prostego człowieka wobec machiny biurokratycznej i ludzkiej podłości. Wawrzon zostaje powołany do wojska na skutek podstępu pisarza gminnego, Zołzikiewicza, który pożąda jego żony. Marysia z kolei staje się głównym motorem akcji - to ona wędruje od urzędnika do urzędnika, błaga, próbuje walczyć o ocalenie rodziny. Jej dramat nie jest dramatem jednostki, lecz całej warstwy chłopskiej pozbawionej edukacji, ochrony prawnej i jakiegokolwiek oparcia w ludziach, którzy powinni jej pomagać.
Wygląd i pierwsze wrażenie
Marysia jest młodą kobietą, ładną jak na wiejskie warunki - Sienkiewicz zaznacza jej urodę celowo, bo to właśnie ona staje się przyczyną nieszczęścia. Zołzikiewicz od razu wyróżnia ją spośród innych gospodyń przychodzących do gminy. Wawrzon to typowy chłop - barczysty, pracowity, spokojny - człowiek bez twarzy indywidualnej, reprezentant całej klasy, nie bohater z charakterem.
Osobowość i cechy charakteru
Naiwność Marysi
Marysia nie rozumie mechanizmów, które ją miażdżą. Gdy Zołzikiewicz mówi jej, że może „coś zaradzić" w sprawie poboru Wawrzona, wierzy mu bez zastrzeżeń - bo skąd ma wiedzieć, że urzędnik kłamie? Nie zna prawa, nie potrafi czytać podpisywanych dokumentów, nie wie, że pobór jest już przesądzony. Ta naiwność nie jest głupotą - to produkt systemu, który przez wieki trzymał chłopstwo w ciemnocie. Sienkiewicz nie kpi z Marysi; raczej obnaża tych, którzy tę naiwność bezwzględnie wykorzystują.
Desperacja i gotowość do poświęceń
Im bardziej Marysia rozumie, że drogi formalne są zamknięte, tym głębiej wpada w pułapkę Zołzikiewicza. Pisarz stopniowo daje jej do zrozumienia, że jedyną walutą, jaką może zapłacić za ratunek męża, jest ona sama. Scena, w której Marysia ulega pisarzowi, jest w noweli zaledwie zasugerowana - Sienkiewicz nie opisuje jej wprost, ale czytelnik nie ma wątpliwości, co się wydarzyło. To desperacja kobiety, która nie widzi innego wyjścia, żadnej instytucji, żadnego człowieka gotowego pomóc bezinteresownie.
Bezradność wobec systemu
Marysia odwiedza kolejno wójta Buraka, dziedzica Skorabiewskiego i księdza Czyżyka. Każdy z nich mógłby jej pomóc - żaden tego nie robi. Burak jest tępy i służalczy wobec pisarza. Skorabiewski zbywa ją niecierpliwie, bo sprawy chłopskie go nie interesują. Ksiądz Czyżyk wysłuchuje, kręci głową, ale na tym koniec. Ta wędrówka Marysi po kolejnych szczeblach wiejskiej hierarchii to literacki obraz totalnej izolacji chłopa - każda potencjalna pomoc okazuje się fasadą.
Wawrzon - bierność i bezsilność
Wawrzon jako postać jest mniej rozbudowany niż żona - i to jest zamierzone. On po prostu czeka. Nie walczy, nie buntuje się, nie rozumie do końca, co go spotkało. Gdy wreszcie dowiaduje się, że Marysia zadała się z Zołzikiewiczem - niezależnie od okoliczności i motywów - odtrąca ją. Reaguje jak człowiek, któremu odebrano ostatnie, co miał: godność. Jednak ta reakcja też jest produktem ciemnoty: Wawrzon nie potrafi pojąć, że żona działała dla niego, nie przeciwko niemu.
Ewolucja postaci
Marysia przechodzi drogę od lęku i nadziei do upokorzenia i załamania. Na początku noweli to matka i żona z konkretnym problemem - mąż ma trafić do wojska. Wciąż wierzy, że sprawiedliwość lub łaskawość kogoś silniejszego może tę sytuację odwrócić. Z każdą kolejną wizytą - u wójta, u dziedzica, u księdza - jej nadzieja maleje, a desperacja rośnie. Finał jest bezlitosny: Marysia poniosła najwyższą ofiarę, Wawrzon i tak poszedł do wojska, a ona została sama, odrzucona przez własnego mężczyzna, zgwałcona przez pisarza, zignorowana przez tych, którzy nosili tytuły dające im władzę pomagania.
Znaczenie postaci
Rzepowie są u Sienkiewicza figurą chłopstwa jako klasy społecznej - zbiorowego podmiotu historii, który w epoce pozytywizmu polscy inteligenci dopiero zaczęli dostrzegać jako ludzi z prawdziwymi problemami, nie jako tło pejzażu. Marysia w szczególności symbolizuje kobietę bez żadnej osłony: bezprawną wobec urzędnika, niewidzialną dla dziedzica, odesłaną z niczym przez duchownego. Jej tragedia jest dowodem nie tyle na zło jednostek (choć Zołzikiewicz jest złoczyńcą świadomym i cynicznym), ile na zło systemu, który produkuje bezkarność na górze i bezradność na dole. Nowela kończy się zdaniem będącym jednym z najbardziej gorzkich w polskiej literaturze XIX wieku - pisarz zapisuje historię Rzepów niczym protokół zbrodni, której nikt nie ukarał i której nikt nawet nie zauważył.