Kreacja narratora i odbiorcy utworu
Narrator w Szkicach węglem to wszechwiedzący, odautorski głos, który aktywnie kształtuje opowieść i wykorzystuje ostrą ironię do obnażenia wad lokalnej administracji oraz szlachty. Tragiczne losy chłopki Rzepowej przedstawione są bez cienia kpiny, co uwypukla społeczną niesprawiedliwość epoki. Henryk Sienkiewicz skierował swoją nowelę do warstw oświeconych, posługując się wyrazistymi schematami postaci, aby sprowokować czytelników do refleksji i realnego działania na rzecz poprawy doli chłopów.
Autor: Katarzyna Paśnicka
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Wszechwiedza i ironia narratora
Narrator Szkiców węglem to klasyczny narrator wszechwiedzącyTyp narratora, który zna myśli, uczucia bohaterów oraz przeszłe i przyszłe wydarzenia, często komentując akcję z dystansu. o charakterze odautorskim. Nie ukrywa się za przedstawianymi wydarzeniami, lecz wyraźnie zaznacza swoją obecność i w pełni kontroluje opowieść. Przywołuje wybrane elementy z przeszłości bohaterów, aby wytłumaczyć ich obecne motywacje i zachowania. Taki zabieg pozwala mu precyzyjnie budować wymowę ideową całego utworu.
Głównym narzędziem narratora jest ironia. Zastępuje ona bezpośredni, publicystyczny komentarz do opisywanych sytuacji. Ironiczny ton widać już w samych tytułach rozdziałów, ale uderza on przede wszystkim w konkretne grupy społeczne. Ostrze krytyki wymierzone jest w pana Zołzikiewicza, zdemoralizowaną radę gminy oraz biernych przedstawicieli szlachty.
Zupełnie inaczej narrator traktuje postać Rzepowej. Kiedy opisuje jej dramatyczne zmagania z urzędniczą machiną, całkowicie porzuca kpinę. Relacja staje się poważna i pełna współczucia, co potęguje tragizm sytuacji bezbronnej chłopki.
Do kogo pisał Sienkiewicz?
Sienkiewicz pisał swoją nowelę z myślą o konkretnym, projektowanym odbiorcy. Był nim przedstawiciel warstwy oświeconej: obywatel ziemski, szlachetny inżynier czy zamożny filantrop. To właśnie ci ludzie dysponowali realnymi narzędziami, aby zmienić tragiczną sytuację na wsi po wprowadzeniu Ustawy o sądach gminnychReforma z 1864 roku, która formalnie dawała chłopom samorząd, ale w praktyce oddawała ich w ręce nieuczciwych urzędników..
Autor celowo uderzał w sumienia czytelników. Chciał, aby wykształcone elity poczuły się współwinne dramatowi przedstawionemu w Szkicach węglem. Bierność dworu w Osłowicach miała być lustrem, w którym ówczesna inteligencja i szlachta mogły zobaczyć własne zaniedbania wobec najniższych warstw społecznych.
Szkice węglem ukazywały się pierwotnie w prasie. Ówcześni czytelnicy gazet byli przyzwyczajeni do tekstów o charakterze interwencyjnym, które piętnowały konkretne wady społeczne. Sienkiewicz wykorzystał formę noweli, aby pod płaszczykiem fikcji literackiej przemycić mocny, publicystyczny apel o realizację haseł pracy u podstaw.
Schematyzm postaci jako celowy zabieg
Kreując bohaterów, pisarz sięgał po wzorce osobowe doskonale znane czytelnikom ówczesnej prasy. Z tego powodu postacie mogą wydawać się nieco jednowymiarowe i schematyczne. Mamy tu do czynienia z galerią typów: szlachetną i zdesperowaną żoną, amoralnym pisarzem gminnym, chciwym wójtem, ciemnym chłopem oraz pustą panienką z dworu.
Ten wyraźny podział ról nie był jednak wynikiem braku umiejętności autora. Schematyzm pozwalał na błyskawiczne wywołanie odpowiednich skojarzeń u odbiorcy. Czytelnik od razu wiedział, kto jest ofiarą, a kto oprawcą, co przyspieszało emocjonalną reakcję i wzmacniało perswazyjny charakter utworu.