Motyw urzędnika i biurokracji
Motyw urzędnika i biurokracji w Szkicach węglem opiera się na manipulacji listami poborowymi przez pisarza gminnego Zołzikiewicza, który wpisuje Wawrzyńca Rzepę na listę rekrutów, by pozbyć się go i zdobyć jego żonę Marysię. Analfabetyzm chłopów sprawia, że urzędowy dokument staje się bronią absolutną - Rzepa nie może zakwestionować listy, której nie potrafi przeczytać. Sienkiewicz pokazuje, że wolność chłopów po uwłaszczeniu była fikcją bez powszechnej edukacji, bo prawo pisane służyło tylko tym, którzy umieli pisać.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Motyw w skrócie
\nW Szkicach węglem biurokracja nie jest tłem - jest narzędziem zbrodni. Sienkiewicz pokazuje system administracyjny rosyjskiej wsi po uwłaszczeniu chłopów jako mechanizm, który formalnie istnieje po to, by chronić obywateli, a w praktyce służy do ich gnębienia przez tych, którzy potrafią go czytać i pisać. Kluczową postacią tego mechanizmu jest pisarz gminny Zołzikiewicz - wykształcony na tyle, by rozumieć papierowe procedury, i na tyle pozbawiony skrupułów, by używać ich przeciwko analfabetom.
\nWójt Franciszek Burak - niby reprezentant chłopskiej wspólnoty, w istocie marionetka w rękach pisarza - dopełnia ten obraz. Sam nie rozumie dokumentów, które podpisuje, więc nic nie kwestionuje i niczemu się nie sprzeciwia. Dziedzic Wiktor Skorabiewski i ksiądz Czyżyk mogliby ten system korygować, ale wolą milczeć: jeden z wygody, drugi z tchórzostwa. Razem tworzą środowisko, w którym chłop jest bezbronny wobec każdej kartki papieru z urzędową pieczęcią.
\n\nJak motyw się przejawia?
\n\nFałszywe wezwanie do wojska
\nCentralnym mechanizmem całej intrygi jest manipulacja listami poborowymi. Zołzikiewicz pragnie Marysi Rzepowej i postanawia pozbyć się jej męża legalnie - na papierze. Wpisuje Wawrzyńca Rzepę na listę rekrutów zamiast kogoś innego, kto rzeczywiście powinien zostać powołany. Dla analfabety lista jest wyrokiem nieodwołalnym: nie można jej zakwestionować, bo nie wiadomo, co w niej stoi, a protestujący przeciw urzędowemu dokumentowi ryzykuje oskarżenie o bunt.
\nTa scena odsłania istotę biurokratycznej przemocy: nie trzeba nikogo bić ani grozić. Wystarczy pióro, papier i monopol na umiejętność czytania.
\n\nSkargi, które nigdzie nie docierają
\nRzepa próbuje się bronić - idzie do urzędu, do wójta, szuka sprawiedliwości. Natrafia jednak na ścianę procedur i wzajemnych powiązań. Zołzikiewicz jest w gminie człowiekiem niezbędnym: pisze wszystkie dokumenty, tłumaczy przepisy, pośredniczy między chłopami a władzą. Nikt nie chce podważać jego kompetencji ani pozycji. Skargi Rzepy rozbijają się o brak dowodów - bo dowody istnieją tylko w formie pisemnej, a pisemna forma należy do Zołzikiewicza.
\nSienkiewicz pokazuje tutaj pułapkę zamkniętego kręgu: instytucja, która miałaby rozpatrzyć skargę na urzędnika, jest zależna od tego samego urzędnika.
\n\nBezsilność wobec pieczęci
\nKiedy Marysia Rzepowa próbuje działać, odwiedza kolejno dziedzica i księdza - ludzi z zewnątrz systemu, potencjalnych orędowników. Obaj odmawiali pomocy. Ksiądz Czyżyk odsyła ją z kwitkiem, dziedzic Skorabiewski zbywa sprawę jako nie swoją. Marysia zostaje sama z urzędowym faktem dokonanym: mąż zostanie zabrany do wojska, a ona zostanie z dziećmi bez żywiciela.
\nTa sekwencja pokazuje, że biurokracja w Szkicach węglem to nie tylko złośliwość jednego człowieka. To system podtrzymywany przez bierność wszystkich, którzy mieliby władzę, by go naprawić.
\n\nFunkcja motywu
\nMotyw urzędnika i biurokracji pełni w noweli funkcję oskarżycielską - i to skierowaną nie tylko pod adresem złoczyńcy. Sienkiewicz nie poprzestaje na potępieniu Zołzikiewicza jako jednostki. Interesuje go pytanie, dlaczego taki człowiek może działać bezkarnie. Odpowiedź brzmi: bo system na to pozwala, a otoczenie na to przyzwala. Pozytywistyczny program „pracy u podstaw" i edukacji chłopów nabiera tu dramatycznego uzasadnienia - analfabetyzm to nie tylko brak wiedzy, to realna bezbronność wobec każdego, kto umie pisać.
\nBiurokracja w tej noweli jest też metaforą stosunków społecznych po uwłaszczeniu. Chłopi formalnie są wolni, mają prawa, istnieją dla nich urzędy i procedury. W praktyce nic z tego nie rozumieją i nie mają jak z tego skorzystać. Wolność bez narzędzi do jej egzekwowania jest fikcją - i Sienkiewicz to pokazuje bez sentymentalizmu, przez konkretną, brudną historię jednej rodziny.
\nPisarz celowo nadał swojej noweli podtytuł obrazek z życia - sugerując, że to nie wyjątek, lecz reguła. Zołzikiewicz to typ, nie jednostka. Tam, gdzie istnieje przepaść między piśmiennym urzędnikiem a niepiśmiennym chłopem, taka historia może się powtórzyć. Motyw biurokracji staje się więc w tekście przestrogą i programem: bez oświaty chłopów żadna reforma prawna nie zmieni rzeczywistości.