Geneza Szkiców węglem
Henryk Sienkiewicz napisał nowelę podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych w 1876 roku, obserwując z dystansu realia polskiej wsi po uwłaszczeniu. Utwór obnaża patologie carskiego systemu administracyjnego oraz całkowitą bezradność niepiśmiennych chłopów wobec skorumpowanych urzędników. Tytuł dzieła symbolizuje surowy, pozbawiony upiększeń i brutalnie szczery obraz ówczesnego społeczeństwa.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Amerykańska perspektywa na polską wieś
Jesienią 1876 roku Henryk Sienkiewicz wyruszył do Stanów Zjednoczonych jako korespondent „Gazety Polskiej”. Swoje relacje i pierwsze nowele publikował pod pseudonimem LitwosPseudonim literacki Sienkiewicza, którym podpisywał m.in. swoje słynne „Listy z podróży do Ameryki”.. Z okolic San Francisco słał do Warszawy teksty opisujące życie emigrantów i rdzennych mieszkańców kontynentu. Właśnie tam, tysiące kilometrów od Mazowsza, zaczął pisać nowelę o polskiej wsi.
Pobyt za oceanem dał mu doskonały punkt odniesienia. Obserwował sprawnie działający amerykański samorząd lokalny, w którym zwykły farmer był pełnoprawnym obywatelem. Ten kontrast potęgował jego frustrację na widok zacofania w zaborze rosyjskim. Myślami wracał do postaci takich jak Wawrzyniec Rzepa – ciemny, bezbronny chłop, całkowicie zdany na łaskę wójta Buraka i obojętność dziedzica Skorabiewskiego.
Nowela ukazała się drukiem w 1877 roku na łamach „Gazety Polskiej”. Pierwsze wydanie trafiło do czytelników, którzy w większości znali wieś tylko z zewnątrz. Brutalny obraz lokalnej administracji był dla wielu z nich szokującym odkryciem.
Prawdziwe zbrodnie w świetle prawa
Fabuła utworu nie powstała w próżni. Sienkiewicz czerpał z doniesień prasowych i relacji o rzeczywistych nadużyciach na polskiej wsi po uwłaszczeniu chłopówReforma nadająca chłopom ziemię na własność, wprowadzona przez władze carskie m.in. po to, by odciągnąć ich od udziału w powstaniu styczniowym.. Reforma z 1864 roku pozostawiła prowincję z nowymi strukturami administracyjnymi, które okazały się niezwykle podatne na korupcję. Pisarze i publicyści masowo zbierali dowody wyzysku najbiedniejszych przez lokalnych urzędników.
Historia Marysi Rzepowej układa się w typowy schemat ówczesnych skarg. Pisarz gminny Zołzikiewicz fałszuje dokumenty, by wcielić jej męża do wojska i bez przeszkód uwieść kobietę. Mechanizm tej zbrodni opierał się na całkowitej bezsilności niepiśmiennego człowieka wobec urzędowego papieru. Sienkiewicz nie musiał wymyślać tej intrygi. On po prostu opisał działający system.
Gorzka diagnoza zamiast taniego morału
Literatura po 1864 roku postawiła sobie konkretne zadania: pokazać krzywdę ludu i zmusić inteligencję do działania. Sienkiewicz realizuje te założenia, ale robi to w sposób brutalny dla czytelnika. W noweli nie ma bohatera ratującego sytuację z opresji. Ksiądz Czyżyk pozostaje bierny. Dziedzic Skorabiewski wykazuje całkowitą obojętność. Inteligencja w ogóle nie istnieje w przestrzeni wsi.
Autor oskarża wyższe warstwy społeczne poprzez pokazanie tragicznego skutku ich zaniechań. Rozbita rodzina, obłąkana Marysia i zniszczony Rzepa to finał pozbawiony pomocnej dłoni z góry. Utwór odrzuca tanią dydaktykę typową dla wczesnej literatury tendencyjnejWczesny nurt pozytywizmu, w którym utwory pisano głównie po to, by zilustrować z góry założoną tezę społeczną lub moralną.. Zamiast kreślić utopijne wizje pracy u podstawPozytywistyczne hasło wzywające do edukowania i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych, zwłaszcza chłopów., pisarz pokazuje nagą, przerażającą rzeczywistość.
Co ukrywa się w tytule?
Sama nazwa gatunkowa ukryta w tytule to świadomy gest twórczy. Sienkiewicz od razu sugeruje, że nie tworzy wykończonego, ozdobnego obrazu. To szybki, surowy zapis rejestrujący świat bez żadnego retuszu.
Węgiel jest materiałem twardym i brudzącym. Rysuje się nim ostro, a pozostawionych śladów nie da się łatwo wymazać. Taki właśnie cel miała nowela. Miała zostawić w świadomości odbiorców trwały, niewygodny ślad. Zmuszała do konfrontacji z prawdą o ludziach takich jak Zołzikiewicz, o których ówczesne elity wolały po prostu nie wiedzieć.