Tło historyczne antyku - Grecja i Rzym
Starożytność to najdłuższa epoka w dziejach kultury, obejmująca rozwój i upadek wielkich cywilizacji basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu. Jej ramy wyznaczają wynalezienie pisma oraz upadek cesarstwa zachodniorzymskiego, co ostatecznie zamknęło erę antyczną. To w tym okresie ukształtowały się fundamenty europejskiej literatury, filozofii i ustroju politycznego, z których czerpały wszystkie późniejsze epoki.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Narodziny wielkich cywilizacji
Historia starożytności to dzieje potężnych państw, które rodziły się, przeżywały swój rozkwit, a ostatecznie upadały. Opracowanie tego okresu wymaga spojrzenia na kultury sumeryjską, babilońską, asyryjską czy perską. Dla europejskiej tożsamości i literatury najważniejsze okazały się jednak tradycje Egiptu, Izraela, Grecji oraz Rzymu.
- ok. 4000 p.n.e.Wynalezienie pisma
Wydarzenie uznawane za początek starożytności i historii spisywanej.
- VIII w. p.n.e.Działalność Homera
Powstanie „Iliady” i „Odysei”, fundamentów greckiej epiki.
- 476 n.e.Upadek Rzymu
Koniec cesarstwa zachodniorzymskiego zamyka epokę antyku.
Egipt - państwo nad Nilem
Dzieje starożytnego Egiptu sięgają IV tysiąclecia p.n.e. Początkowo kraj funkcjonował jako dwa odrębne organizmy. Egipt Dolny i Górny zjednoczył dopiero MenesWedług tradycji pierwszy władca zjednoczonego Egiptu i założyciel pierwszej dynastii. około 2850 r. p.n.e. Rytm życia państwa wyznaczał Nil. Jego regularne wylewy determinowały cykl rolniczy i najważniejsze decyzje gospodarcze.
Społeczeństwo egipskie opierało się na surowej hierarchii. Na samym szczycie stał faraon - absolutny władca i właściciel państwa, czczony jako uosobienie boga Re. Tuż pod nim znajdowali się kapłani. Pełnili oni nie tylko funkcje religijne, ale skupiali w swoich rękach naukę i sztukę. Trzeci szczebel zajmowali urzędnicy zarządzający państwem oraz żołnierze broniący granic. Niżej plasowali się chłopi, stanowiący główną siłę roboczą, całkowicie zależni od wyższych warstw. Na samym dole drabiny społecznej znajdowali się niewolnicy.
Izrael i biblijne korzenie kultury
Nie sposób zrozumieć starożytności bez historii Izraela. Najstarsze przekazy o początkach tego narodu, potwierdzone przez współczesną archeologię, przynosi Biblia. Żydzi byli początkowo ludem koczowniczym. Wędrowali ze stadami bydła od Syrii, przez Mezopotamię, aż do Egiptu. Na czele takich wielkich rodzin stał patriarchaW tradycji biblijnej najstarszy przodek i przywódca rodu, np. Abraham, Izaak czy Jakub.. Epoka patriarchów przypada na II tysiąclecie p.n.e.
Grupy Izraelitów dotarły do Egiptu, gdzie faraon zatrzymał ich siłą. Ucieczka z niewoli, opisana w Księdze Wyjścia, nastąpiła około XIII w. p.n.e. pod wodzą Mojżesza. Lud dotarł do Palestyny, zwanej Kanaanem lub Ziemią Obiecaną. Plemiona żydowskie zjednoczyły się około 1020 r. p.n.e. pod rządami króla Saula. Jego następcą został Dawid. To właśnie jemu tradycja przypisuje autorstwo większości biblijnych Psalmów, które do dziś stanowią niedościgniony wzorzec liryki religijnej.
👍 Polub nasz profil na Facebooku — powtórki z lektur, motywy literackie i pytania maturalne w jednym miejscu.
Kultura starożytna opiera się na dwóch głównych filarach. Pierwszym jest tradycja antyku grecko-rzymskiego, z której czerpiemy filozofię, koncepcję piękna i gatunki literackie (np. epos, tragedia). Drugim filarem jest tradycja judeochrześcijańska wywodząca się z Biblii, która ukształtowała europejską moralność i sferę sacrum.
Kolejny władca, syn Dawida Salomon, zasłynął z mądrości oraz budowy potężnej świątyni w Jerozolimie. Kres świetności państwa przyniósł rok 586 p.n.e. Babiloński król Nabuchodonozor II zdobył i zniszczył Jerozolimę. Zburzono świątynię, a Izraelitów wywieziono. Rozpoczęła się niewola babilońskaOkres wygnania Żydów do Babilonii, trwający do 538 r. p.n.e., kluczowy dla kształtowania się tożsamości religijnej narodu.. Po powrocie do Palestyny Żydzi cieszyli się względną wolnością aż do 63 r. p.n.e., kiedy Judeę podbił Rzym. W 6 r. n.e. terytorium to stało się oficjalnie rzymską prowincją.
Grecja - kolebka demokracji i literatury
Najstarsza cywilizacja grecka narodziła się na Krecie na przełomie IV i III tysiąclecia p.n.e., a jej największy rozkwit przypadł na wieki XX-XV p.n.e. Właściwa Grecja opierała się na systemie polisNiezależne miasto-państwo w starożytnej Grecji, obejmujące miasto i przyległe tereny rolnicze.. Obywatelami byli wyłącznie wolni mężczyźni. Życie polityczne toczyło się na agorzeGłówny plac w greckich miastach-państwach, centrum życia politycznego, religijnego i handlowego., gdzie każdy obywatel mógł zabrać głos. To w takich warunkach rodziła się demokracja, a także teatr grecki, nierozerwalnie związany z życiem wspólnoty (czego przykładem jest „Antygona” Sofoklesa).
Ateński system prawny kształtował się stopniowo. W 621 r. p.n.e. Drakon spisał pierwsze prawa zwyczajowe. Wyróżniały się one skrajną surowością. Do dziś funkcjonuje związek frazeologiczny „drakońskie prawa”, oznaczający bezwzględne przepisy. Z kolei w VI w. p.n.e. Solon wprowadził reformy o charakterze demokratycznym. Umorzył długi, przywrócił wolność chłopom i powołał sądy przysięgłych.
Najstarszy gatunek epicki ukształtowany w Grecji. Wzorcem gatunku jest „Iliada” Homera, opisująca gniew Achillesa na tle wojny trojańskiej.
Gatunek dramatu wywodzący się z obrzędów religijnych. Opiera się na konflikcie tragicznym, widocznym m.in. w „Antygonie” Sofoklesa.
Upadek Rzymu i koniec epoki
Kres starożytności wyznacza upadek Cesarstwa Rzymskiego, które wcześniej wchłonęło terytoria Grecji i Izraela. Potężne państwo załamało się pod ciężarem problemów wewnętrznych. Kryzys społeczno-ekonomiczny, galopująca inflacja oraz ubożenie miast osłabiły struktury władzy. Rzymscy cesarze stracili autorytet i stabilność rządów.
Ostateczny cios zadali barbarzyńcy. Imperium nie potrafiło obronić swoich granic przed zmasowanymi najazdami. W 476 r. n.e. wódz Odoaker zdetronizował ostatniego cesarza, Romulusa Augustulusa. To wydarzenie uważa się za symboliczny i definitywny koniec starożytności, otwierający drogę do średniowiecza.