Czy Bohatera „Kartoteki” można nazwać everymanem XX wieku?

Temat i teza

Temat: Czy Bohatera „Kartoteki” można nazwać everymanem XX wieku?

Bohater dramatu Tadeusza Różewicza to współczesny everyman, którego pozbawiono indywidualnych cech, aby ukazać zbiorowe doświadczenie pokolenia Kolumbów. Jego rozbita tożsamość i bierność nie są wadami charakteru, lecz bezpośrednim skutkiem wojennej traumy oraz rozpadu tradycyjnych wartości.

Pojęcie everymanaZ ang. „każdy człowiek”; w literaturze postać pozbawiona cech indywidualnych, symbolizująca uniwersalne ludzkie losy. wywodzi się ze średniowiecznych moralitetówGatunek dramatu dydaktycznego, w którym bohaterowie uosabiają pojęcia abstrakcyjne, np. Dobro, Zło, Pychę., gdzie tytułowa postać stawała przed sądem ostatecznym jako reprezentant całej ludzkości. W XX wieku termin ten zyskał nowe znaczenie, stając się określeniem bohatera ogołoconego z konkretności, którego los odzwierciedla doświadczenia milionów. Tadeusz Różewicz w wydanej w 1960 roku „Kartotece” stworzył postać tak radykalnie pozbawioną właściwości, że stała się ona jednym z najtrafniejszych świadectw kondycji człowieka po II wojnie światowej. Bohatera tego dramatu należy nazwać everymanem XX wieku. Jego anonimowość, nieciągłość biografii oraz skrajna niemożność działania stanowią sedno konstrukcji tej postaci, ukazując rozpad tożsamości całego pokolenia.

Pierwszym sygnałem uniwersalnego charakteru postaci jest brak imienia. Różewicz w didaskaliach i dialogach określa go wyłącznie jako Bohatera. Pozbawienie mężczyzny osobowego wyróżnika sprawia, że staje się on pojemnym symbolem – może być każdym człowiekiem z określonym bagażem wojennym. Kiedy odwiedzają go kolejne postaci, takie jak Rodzice, Wujek, Chór StarcówNawiązanie do antycznego chóru; w „Kartotece” to groteskowi starcy czytający gazety i udzielający banalnych rad. czy Tłusta Kobieta, przynoszą ze sobą jedynie strzępy jego dawnej tożsamości. Tytułowa kartoteka powstaje z zewnątrz, z cudzych wspomnień i oczekiwań. Mężczyzna nie potrafi złożyć tych fragmentów w spójną całość, ponieważ po historycznej katastrofie taka spójność przestała istnieć.

Doświadczenie wojenne czyni z Bohatera reprezentanta pokolenia KolumbówGeneracja polskich pisarzy urodzonych około 1920 roku, których wchodzenie w dorosłość zbiegło się z wybuchem II wojny światowej.. Różewicz celowo nakłada na siebie sprzeczne biografie. W jednej ze scen mężczyzna wspomina udział w konspiracji, w innej jawi się jako zwykły przechodzień, uczeń lub kochanek. Każdy młody Polak z tamtego okresu mógłby wypełnić tę samą życiową ankietę. Wojna w dramacie nie ma wymiaru heroicznego. Zamiast patriotycznych uniesień zostaje wyłącznie fizyczne i psychiczne zmęczenie. Bierność Bohatera, który przez większość czasu leży w łóżku, to symptom głębokiej traumy. Różewicz, sam będąc żołnierzem Armii KrajowejNajwiększa podziemna organizacja zbrojna w okupowanej przez Niemców Polsce podczas II wojny światowej., doskonale znał ten stan paraliżu woli.

Można postawić zarzut, że klasyczny everyman musi być postacią zrozumiałą ponadkulturowo, podczas gdy Bohater „Kartoteki” tkwi głęboko w polskim kontekście historycznym. Pojawiają się tu przecież motywy okupacji, konspiracji i powojennego wykorzenienia. Taki argument nie wytrzymuje jednak konfrontacji z uniwersalnym przesłaniem tekstu. Różewicz ukazuje mechanizm psychologiczny, a nie tylko lokalny reportaż. Rozpad tożsamości, niemożność komunikacji z bliskimi i absurdalność codziennych rytuałów to doświadczenia ocalałych na całym kontynencie. Dramat zyskał międzynarodowe uznanie, ponieważ pod polskimi realiami kryje się uniwersalny schemat egzystencjalny człowieka zrujnowanego przez wielką historię.

AwangardowaZespół tendencji w sztuce XX wieku odrzucających dotychczasowe style i poszukujących nowych form wyrazu. forma utworu potęguje wrażenie obcowania z figurą każdego człowieka. Sceny nie układają się w ciąg przyczynowo-skutkowy, czas jest nielinearnyCelowe zrezygnowanie z chronologicznego układu zdarzeń; przeszłość miesza się z teraźniejszością., a postaci wchodzą do pokoju bez logicznego uzasadnienia. Ta poetyka chaosu odpowiada wewnętrznemu rozkładowi psychiki. Chór Starców deklamuje puste frazy z gazet, Tłusta Kobieta domaga się uwagi, a Rodzice traktują dorosłego syna jak małe dziecko. Wszystko dzieje się w jednej płaszczyźnie czasowej. XX-wieczny człowiek nie żyje już w uporządkowanej narracji. Jego życie to archiwum luźnych kartek, które ktoś inny będzie próbował ułożyć po jego śmierci.

Bohater „Kartoteki” realizuje założenia everymana w sposób adekwatny do realiów minionego stulecia. Nie staje przed Bogiem ani uosobioną Śmiercią, lecz przed bezlitosną historią i własną wewnętrzną pustką. Różewicz wykreował postać będącą lustrem dla każdego, kto przeżył wojnę i nie potrafił odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Czerpiąc z estetyki bliskiej teatrowi absurduNurt w dramacie współczesnym ukazujący bezsens ludzkiej egzystencji i niemożność komunikacji., autor stworzył dramat o pokoleniu wojennym, który jest jednocześnie uniwersalnym pytaniem o kondycję nowoczesnego człowieka. „Kartoteka” udowadnia, że po historycznej katastrofie zbudowanie spójnego, indywidualnego „ja” stało się zadaniem niemal niemożliwym.

Komentarz

Powyższa rozprawka to wzorcowy przykład realizacji tematu maturalnego. Wstęp płynnie wprowadza definicję everymana i od razu stawia jasną, wieloczłonową tezę. Rozwinięcie opiera się na konkretnych argumentach wyciągniętych z lektury: braku imienia, wojennej biografii oraz awangardowej formie dramatu. Wprowadzenie kontrargumentu dotyczącego polskiego kontekstu historycznego i jego sprawne obalenie świadczy o dojrzałości analitycznej autora. Egzaminator doceni spójność wywodu oraz brak streszczania fabuły na rzecz pogłębionej interpretacji postaw bohatera.