Kartoteka - motywy literackie

Motyw tożsamości

Bohater dramatu nie posiada imienia, konkretnego wieku ani spójnej biografii. Różne postacie przypisują mu odmienne dane osobowe, przez co jego tożsamość dosłownie rozpada się na oczach widza. W kolejnych scenach mężczyzna nosi inne nazwiska, ma sprzeczne wspomnienia i życiorysy. Różewicz udowadnia w ten sposób, że trauma wojenna zniszczyła zdolność do zbudowania trwałego „ja”. Brak tożsamości to nie indywidualna przypadłość, ale cecha całego pokolenia KolumbówGeneracja polskich pisarzy urodzonych około 1920 roku, których wchodzenie w dorosłość zbiegło się z wybuchem II wojny światowej.. Ci młodzi ludzie nie zdążyli ukształtować siebie, zanim ich świat całkowicie runął. Rozbita psychika Bohatera bezpośrednio przekłada się na chaotyczną kompozycję utworu.

Motyw bierności

Przez niemal całą akcję Bohater leży w łóżku. Nie reaguje na osoby wchodzące do jego pokoju, nie podejmuje żadnych działań i nie ma planów na przyszłość. Pozostaje całkowicie obojętny, gdy Sekretarka przynosi mu dokumenty, gdy odwiedzają go Rodzice lub gdy przez środek pokoju przechodzą zupełnie obcy ludzie. Ta bierność nie wynika z lenistwa. To świadoma odmowa uczestnictwa w świecie, który bezpowrotnie utracił sens. Marazm stanowi jedyną dostępną odpowiedź na powojenną rzeczywistość, pełną pustych rytuałów i martwych wartości.

Motyw wojny

W dramacie nie znajdziesz klasycznych scen batalistycznych. Obecność wojny wyczuwa się w zrujnowanej psychice Bohatera, urywkach jego wspomnień i całkowitej niemożności powrotu do normalnego życia. Fragmentaryczne obrazy z przeszłości atakują teraźniejszość jak natrętne reminiscencjeNieświadome wspomnienie, zatarty ślad w pamięci, który nagle powraca pod wpływem jakiegoś bodźca.. Mężczyzna walczył z bronią w ręku, działał w konspiracji i stracił przyjaciół. Nie potrafi jednak ułożyć tych faktów w spójną opowieść. Stworzenie narracji oznaczałoby przepracowanie traumy, a ta wciąż pozostaje otwartą raną. Różewicz pokazuje wojnę jako doświadczenie trwające w ciele i umyśle ocalałego długo po oficjalnej kapitulacji.

Motyw absurdu

Przez prywatny pokój Bohatera przechodzą tłumy ludzi. Pojawiają się tam obcy, postacie z przeszłości oraz współcześni znajomi, a zatarcie granicy między snem a jawą staje się faktem. Rozmowy toczą się bez logicznego ciągu. Bohaterowie powtarzają wyświechtane frazesy, a zdarzenia nie prowadzą do żadnej puenty. Absurd nie służy tu jednak wyłącznie zabawie formą. Różewicz wykorzystuje groteskęKategoria estetyczna łącząca w jednym dziele elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem., by oddać faktyczne odczucia człowieka po doświadczeniach totalitaryzmu i Holokaustu. Taki świat nie poddaje się już racjonalnemu opisowi.

Motyw snu

Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, czy zdarzenia w pokoju są jawą, czy wyłącznie sennym koszmarem. Cały utwór rządzi się logiką snu. Postacie pojawiają się i znikają bez żadnego uzasadnienia, a przestrzeń sypialni płynnie zamienia się w gwarną ulicę lub miejsce z dzieciństwa. Wykorzystanie konwencji onirycznejSposób przedstawiania rzeczywistości na wzór marzenia sennego, często nielogiczny i pełen absurdalnych skojarzeń. pozwala autorowi zrezygnować z tradycyjnej fabuły. Zamiast niej buduje akcję na zasadzie luźnych skojarzeń i strumienia świadomości. Stanowi to trafną metaforę stanu psychicznego Bohatera. Człowiek po silnej traumie funkcjonuje jak we śnie, tracąc pełny kontakt z otaczającą go rzeczywistością.

Motyw rodziny

Odwiedziny Rodziców nie przynoszą Bohaterowi ukojenia. Ich obecność brutalnie odsłania przepaść komunikacyjną między pokoleniami. Matka i ojciec reprezentują przedwojenny świat z jego jasnymi hierarchiami, tradycyjnymi wartościami i poczuciem bezpieczeństwa. Dla ich syna ten porządek bezpowrotnie zginął. Rozmowy rodziny pełne są nieporozumień i wzajemnego mijania się sensów. Rodzina w dramacie Różewicza nie tworzy bezpiecznej wspólnoty. Stanowi raczej dowód na to, że zbudowanie jakiejkolwiek więzi po wojennej apokalipsie jest po prostu niemożliwe.

Motyw pustki egzystencjalnej

Bohater nie ma przed sobą żadnego celu. Nie kocha, nie nienawidzi i przeciwko niczemu się nie buntuje. Jego wewnętrzna pustka to nie chwilowy kryzys, ale trwały stan wynikający z utraty wszystkich życiowych punktów odniesienia. Mężczyzna przetrwał wojnę fizycznie, jednak duchowo pozostał całkowicie wydrążony. W dramacie brakuje momentu przebudzenia czy oczyszczającego katharsisZ greckiego "oczyszczenie". W tragedii antycznej: uwolnienie od cierpienia i negatywnych emocji poprzez przeżycie litości i trwogi.. Pustka trwa nieprzerwanie od pierwszej do ostatniej sceny. W przeciwieństwie do klasycznych bohaterów literackich, postać z „Kartoteki” nigdy nie odnajduje utraconego sensu życia.

Motyw czasu

Czas w utworze nie płynie linearnie. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość nieustannie przenikają się w przestrzeni jednego pokoju. Bohater jest jednocześnie małym chłopcem, młodym partyzantem i zrezygnowanym mężczyzną w średnim wieku. Różewicz celowo dekonstruuje czas. Pokazuje, że dla człowieka naznaczonego wojną normalny upływ dni przestaje istnieć. Wszystkie momenty życia są dla niego jednakowo obecne i równie niewyraźne. Taki brak chronologii to literacki odpowiednik psychologicznego doświadczenia PTSDZespół stresu pourazowego. Zaburzenie psychiczne będące formą reakcji na skrajnie stresujące wydarzenie, np. działania wojenne., choć sam termin medyczny nie był jeszcze wtedy powszechnie używany.

Motyw języka i komunikacji

Dialogi w dramacie nieustannie się urywają. Postacie mówią obok siebie, powtarzają wyświechtane formułki i całkowicie mijają się z sensem. Bohater odpowiada zdawkowo albo w ogóle ignoruje swoich rozmówców. Różewicz diagnozuje w ten sposób głęboki kryzys języka. Słowa, które dawniej opisywały rzeczywistość, zostały skompromitowane przez wojenną propagandę, kłamstwa i przemoc. Język przestał łączyć ludzi. Zamiast tego ujawnia tragiczną niemożność porozumienia. Wplecione w dialogi fragmenty gazet i cytaty dodatkowo rozbijają iluzję naturalnej, żywej mowy.

Motyw everymana

Bezimienny Bohater nie jest portretem konkretnego człowieka. Stanowi zbiorową figurę całej generacji. Brak imienia, płynna biografia i przyjmowanie różnych ról sprawiają, że każdy widz z pokolenia wojennego mógł się w nim rozpoznać. Różewicz nawiązuje tu do średniowiecznej tradycji moralitetówŚredniowieczny gatunek dramatyczny ukazujący dzieje jednostki (Everymana) rozdartej między siłami dobra i zła, walczącymi o jej duszę.. O ile jednak dawny EverymanDosłownie "każdy człowiek". Uniwersalny bohater literacki, uosabiający losy i cechy całej ludzkości. szukał duchowego zbawienia, o tyle postać z „Kartoteki” trwa w bezruchu, pozbawiona jakiejkolwiek perspektywy odkupienia. Ta uniwersalizacja czyni z utworu ważny dokument pokoleniowy.