Słowniczek pojęć: teatr absurdu, dramat otwarty, antybohater
Zrozumienie „Kartoteki” Tadeusza Różewicza wymaga znajomości specyficznych terminów literackich i teatralnych. Słowniczek porządkuje pojęcia związane z awangardową formą dramatu, konstrukcją biernego bohatera oraz filozoficznym tłem epoki. Każde hasło łączy teoretyczną definicję z konkretnymi sytuacjami scenicznymi z lektury.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Forma i gatunek: jak napisana jest Kartoteka?
Dramat otwarty – forma zrywająca z arystotelesowskimi zasadamiKlasyczna reguła dramatu wymagająca jedności czasu, miejsca i akcji.. Brak tu wyraźnej fabuły, a czas i przestrzeń pozostają nieokreślone. W Kartotece poszczególne epizody nie tworzą ciągłej historii. Pojawiają się i znikają jak fragmenty snu. Łóżko Bohatera staje się jedynym stałym punktem odniesienia w tym chaosie.
Teatr absurdu – nurt dramatyczny lat 50. i 60. XX wieku. Jego główni przedstawiciele to Samuel BeckettIrlandzki dramaturg, autor słynnego dramatu absurdu „Czekając na Godota”., Eugène IonescoFrancuski dramaturg pochodzenia rumuńskiego, współtwórca teatru absurdu (m.in. „Łysa śpiewaczka”). i Sławomir Mrożek. Logika przyczynowo-skutkowa ulega tu rozkładowi. Dialogi obnażają bezsilność języka wobec egzystencji. Różewicz nie należy do tego nurtu w sposób ścisły, ale chętnie korzysta z jego mechanizmów. Rozmowy Bohatera z Chórem Starców czy Rodziców z synem kręcą się w kółko i nie prowadzą do żadnego rozwiązania.
Dramat awangardowy – szerokie pojęcie obejmujące eksperymenty formalne w teatrze XX wieku. Twórcy odrzucali iluzję scenicznąZłudzenie, że wydarzenia na scenie dzieją się naprawdę, a widz podgląda rzeczywisty świat. i rozbijali tradycyjną akcję. Widz często stawał się współtwórcą sensu. Kartoteka wpisuje się w tę definicję. Różewicz świadomie odmawia czytelnikowi fabularnego oparcia.
Kompozycja klamrowa – zabieg polegający na rozpoczęciu i zakończeniu utworu tą samą sytuacją. Bohater Kartoteki leży w łóżku na początku i na końcu dramatu. Koło się zamyka. Nic się nie zmienia. Ten zabieg potęguje wrażenie egzystencjalnego bezruchu.
Scena symultaniczna – technika prowadzenia kilku akcji lub rozmów równocześnie w tej samej przestrzeni. Nie zakłócają się one nawzajem. Różewicz stosuje to rozwiązanie, gdy wokół leżącego Bohatera gromadzą się postaci z różnych etapów jego życia. Przeszłość i teraźniejszość istnieją obok siebie w jednym momencie.
Epizodyczność – budowanie dramatu z luźnych, zamkniętych w sobie scen zamiast linearnej fabuły. Każdy epizod oświetla inny fragment życia Bohatera. Żaden z nich nie wyjaśnia jednak całości. Czytelnik musi samodzielnie złożyć te kawałki w spójny obraz.
Groteska – poetykaZespół reguł i chwytów artystycznych charakterystycznych dla danego twórcy, gatunku lub epoki. łącząca to, co śmieszne i straszne, poważne i absurdalne. Chór Starców komentuje działania Bohatera banalną gadaniną. Tłusta Kobieta wchodzi bez powodu i wychodzi bez konsekwencji. To groteskowe zestawienia powagi wojennej traumy z codzienną bezsensownością.
Parabola – utwór ukrywający pod konkretną fabułą uniwersalną prawdę o człowieku. Kartoteka działa parabolicznie. Bohater to nie tylko konkretna jednostka. To każdy człowiek, który przeżył wojnę i nie potrafi odnaleźć się w nowej rzeczywistości.
Didaskalia – autorskie wskazówki sceniczne. Różewicz używa ich oszczędnie, ale bardzo precyzyjnie. Informacja o tym, że Bohater leży i nie wstaje przez całą scenę, przekazuje więcej niż rozbudowane dialogi.
Monolog wewnętrzny – wypowiedź odsłaniająca myśli postaci, skierowana do siebie lub wprost do widza. Bohater Kartoteki rzadko wygłasza długie kwestie. Jego milczenie i krótkie reakcje pełnią funkcję specyficznego monologu, który obnaża wewnętrzną pustkę.
Bohater i narracja: kto leży w łóżku?
Antybohater – postać centralna pozbawiona cech tradycyjnego herosa. Brakuje mu odwagi, woli działania i wyraźnego celu. Bohater Kartoteki leży w łóżku, nie podejmuje decyzji i nie buntuje się. Jego bierność jest programowa. Wyraża całkowite rozbicie człowieka po wojennych przeżyciach.
Bohater zbiorowy – postać reprezentująca całe pokolenie lub grupę społeczną. Różewicz celowo nie nadaje Bohaterowi imienia. Tworzy w ten sposób model pokolenia KolumbówPolska młodzież urodzona około 1920 roku, której wchodzenie w dorosłość przypadło na okres II wojny światowej.. To ludzie, którzy przetrwali fizycznie, ale zostali zrujnowani duchowo.
Tożsamość rozbita – stan psychiczny postaci niezdolnej do zbudowania spójnego „ja”. Bohater Kartoteki wciela się w różne role. Przy Rodzicach staje się małym chłopcem, przy kobietach romantykiem, a we wspomnieniach ocalałym żołnierzem. Żadnej z tych ról nie wypełnia jednak w całości.
Dezintegracja podmiotu – pojęcie opisujące rozpad wewnętrznej jedności człowieka. W dramaturgii Różewicza objawia się to brakiem spójnej historii życia. Różne postaci przynoszą Bohaterowi sprzeczne wspomnienia. Wygląda to tak, jakby każda z nich znała zupełnie innego człowieka.
Postać-funkcja – bohater zdefiniowany przez rolę w strukturze tekstu, a nie przez psychologię. Tłusta Kobieta, Wujek czy Chór Starców symbolizują określone mechanizmy społeczne. Reprezentują konformizm, banalność lub zbiorową amnezję. Nie posiadają głębi psychologicznej.
Chór – element zaczerpnięty z tragedii antycznejGatunek dramatu starożytnej Grecji, w którym chór pełnił rolę komentatora wydarzeń i reprezentanta opinii publicznej.. Chór Starców w Kartotece przewrotnie odwraca swoją pierwotną funkcję. Zamiast objaśniać świat i głosić prawdy moralne, wygłasza banały. Potęguje to tylko poczucie wszechogarniającego absurdu.
Narrator dramatyczny – w tradycyjnym teatrze autor nie zabiera głosu bezpośrednio. W awangardzie ta granica znika. Różewicz, jako były żołnierz Armii KrajowejNajwiększa podziemna organizacja zbrojna w okupowanej Polsce podczas II wojny światowej., wpisuje w Bohatera własne doświadczenia. Tekst staje się osobistym rozliczeniem z przeszłością.
Filozofia i historia: dlaczego świat stracił sens?
Tadeusz Różewicz sam należał do pokolenia Kolumbów. W czasie wojny walczył w partyzantce Armii Krajowej (pseudonim „Satyr”). Doświadczenie zbrodni i śmierci na zawsze zniszczyło jego wiarę w tradycyjne wartości humanistyczne, co stało się fundamentem całej jego późniejszej twórczości – zarówno poetyckiej, jak i dramatycznej.
Egzystencjalizm – dwudziestowieczny kierunek filozoficzny. Jego główni przedstawiciele, tacy jak Jean-Paul SartreFrancuski filozof i pisarz, czołowy przedstawiciel egzystencjalizmu ateistycznego. czy Albert Camus, pytali o sens istnienia jednostki w świecie pozbawionym odgórnych wartości. Uwięziony w łóżku Bohater to obraz człowieka, który utracił wiarę w Boga i dawny porządek. Nie wie, co zrobić z odzyskaną po wojnie wolnością.
Nihilizm – przekonanie o całkowitym braku obiektywnych wartości i sensu. Bierność Bohatera ma podłoże nihilistyczne. Skoro cały jego dawny świat legł w gruzach, każde nowe działanie wydaje mu się z góry pozbawione znaczenia.
Alienacja – głębokie wyobcowanie człowieka ze społeczeństwa i od samego siebie. Bohater Kartoteki przebywa w tłumie. Odwiedzają go rodzice, znajomi i kobiety. Mimo to pozostaje całkowicie samotny. Nikt z otoczenia nie potrafi zrozumieć jego wojennych przeżyć.
Trauma wojenna – trwałe uszkodzenie psychiki wywołane skrajnym doświadczeniem. W dramacie Różewicza trauma rzadko pojawia się w bezpośrednich opisach walki. Objawia się raczej przez niemożność działania, urywkowe wspomnienia i całkowitą niezdolność do zbudowania normalnego, powojennego życia.
Konformizm – bezkrytyczne podporządkowanie się normom społecznym, często kosztem własnych przekonań. Wujek i część znajomych Bohatera to typowi powojenni konformiści. Żyją tak, jakby wojna nigdy się nie wydarzyła. Oczekują od Bohatera podobnego, gładkiego przystosowania się do nowej rzeczywistości.
Czas mityczny – przestrzeń czasowa pozbawiona chronologii. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość trwają w niej równocześnie. Sceny Kartoteki odrzucają linearność. Bohater pojawia się jednocześnie jako małe dziecko i dorosły mężczyzna. Czas staje się tu wewnętrzną przestrzenią pamięci, a nie osią napędzającą fabułę.
Absurd egzystencjalny – pojęcie spopularyzowane przez Alberta CamusaFrancuski pisarz i noblista, autor m.in. „Dżumy” i „Mitu Syzyfa”, badacz problematyki absurdu.. Oznacza bolesne napięcie między ludzką potrzebą sensu a obojętnym światem, który tego sensu nie dostarcza. Dialogi w Kartotece urywają się bez konkluzji. Pytania trafiają w próżnię. To czysto literacki odpowiednik filozoficznego absurdu.