Motyw natury i braterstwa stworzeń
W średniowiecznym zbiorze opowiadań natura staje się pełnoprawnym uczestnikiem wydarzeń, a nie tylko tłem dla ludzkich działań. Biedaczyna z Asyżu traktuje wszystkie żywe istoty oraz zjawiska atmosferyczne jako równe sobie dzieci jednego Stwórcy. Taka postawa buduje radosny, pełen pokory obraz świętości, który zrewolucjonizował ówczesne myślenie o świecie materialnym.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Motyw w skrócie
W anonimowym zbiorze z XIV wieku przyroda zyskuje status równoprawnego partnera człowieka. Główny bohater odrzuca scholastyczneŚredniowieczny kierunek filozoficzny dążący do rozumowego udowodnienia dogmatów religijnych, często traktujący naturę czysto instrumentalnie. podejście, w którym świat materialny jest wyłącznie poddany ludzkiej władzy. Zamiast tego proponuje radykalną równość. Każde stworzenie pochodzi od tego samego Boga, co automatycznie czyni je członkiem jednej, wielkiej rodziny.
Wynika z tego głęboka pokora. Święty nie stawia się wyżej od najmniejszego owada czy zjawiska atmosferycznego. Taka postawa była w średniowieczuEpoka historyczna i literacka trwająca w Europie od V do XV wieku, silnie zdominowana przez teocentryzm. absolutnie wywrotowa. Wymagała porzucenia pychy na rzecz autentycznego zachwytu nad najdrobniejszymi elementami otaczającej rzeczywistości.
Jak motyw się przejawia?
Kazanie do ptaków
Bohater zatrzymuje się w drodze, by wygłosić mowę do stada siedzącego na drzewach. Nie traktuje zwierząt jak bezrozumnej masy. Przemawia do nich jak do zgromadzonych wiernych. Przypomina o konieczności dziękowania Stwórcy za darowane pióra, powietrze i wolność lotu.
Ptaki w odpowiedzi milkną i nieruchomieją. Odlatują na cztery strony świata dopiero po otrzymaniu błogosławieństwa przez znak krzyżaW chrześcijaństwie gest błogosławieństwa i ochrony, odwołujący się do ofiary Jezusa.. To akt religijny, w którym człowiek bierze odpowiedzialność za duchowe uświadomienie swoich mniejszych braci.
Ugłaskanie wilka z Gubbio
Mieszkańcy włoskiego miasteczka żyją w panicznym strachu przed drapieżnikiem. Zakonnik wychodzi mu naprzeciw samotnie i bez żadnej broni. Gdy zwierzę rzuca się do ataku, mężczyzna wykonuje gest błogosławieństwa i mówi:
Chodź tu, bracie wilku
Bestia natychmiast kładzie się u jego stóp. Następuje specyficzna negocjacja. Drapieżnik przestanie zabijać, jeśli ludzie zaczną go karmić, ponieważ jego agresja wynikała wyłącznie z głodu. Zwierzę potakuje głową i wyciąga łapę na znak zawartego przymierza. Zaspokojenie podstawowych potrzeb przywraca naturalną harmonię.
Pochwała stworzenia – brat ogień
Szacunek do świata obejmuje również żywiołyW dawnych koncepcjach filozoficznych cztery podstawowe siły budujące świat: ogień, woda, powietrze i ziemia., którym nadawane są imiona rodzinne. Widać to wyraźnie podczas drastycznego zabiegu medycznego. Lekarze zamierzają przypalić twarz chorego rozpalonym żelazem, aby wyleczyć jego oczy. Pacjent nie wpada w panikę.
Zwraca się bezpośrednio do płomienia, prosząc go o łagodność. Pozostali bracia uciekają z przerażenia, ale sam zabieg przebiega w całkowitym spokoju. Bohater twierdzi później, że nie poczuł żadnego żaru. Kto traktuje naturę z miłością, traci przed nią lęk.
Nazywanie żywiołów członkami rodziny wywodzi się bezpośrednio z Pieśni słonecznej (znanej też jako Pochwała stworzenia) – najstarszego zabytku poezji w języku włoskim, którego autorem jest sam Franciszek z Asyżu.
Funkcja motywu
Koncepcja powszechnego braterstwa łączy w utworze wymiar teologiczny i etyczny. Miłość do Stwórcy musi wyrażać się poprzez szacunek do Jego dzieł. Tekst stawia przed odbiorcą konkretne wymaganie: człowiek ma być opiekunem świata, a nie jego bezwzględnym władcą.
Motyw ten buduje również spójność całego zbioru jako nietypowej hagiografiiDział piśmiennictwa religijnego obejmujący żywoty świętych, legendy z nimi związane oraz opisy cudów.. Klasyczne żywoty świętych skupiały się na surowej ascezieDobrowolne wyrzeczenie się dóbr materialnych i przyjemności życiowych w celu osiągnięcia doskonałości duchowej., cierpieniu i walce z demonami. Tutaj świętość jest radosna, a jej naturalnym środowiskiem staje się otwarta przestrzeń. Droga do zbawienia nie wymaga ucieczki w mury klasztoru, lecz prowadzi przez zachwyt nad widzialnym światem.