Dwa modele świętości: św. Franciszek a św. Aleksy

Średniowiecze potrzebowało wzorców osobowych. Ludzie szukali konkretnych instrukcji, jak żyć godnie i zasłużyć na zbawienie. Wśród tych drogowskazów szczególne miejsce zajmują dwie postaci. Pierwsza to św. Aleksy, bohater anonimowej Legendy o świętym Aleksym. Druga to św. Franciszek z Asyżu, którego życie i cuda opisują Kwiatki (Fioretti) – czternastowieczny włoski zbiór opowiadań hagiograficznychHagiografia Dział piśmiennictwa chrześcijańskiego obejmujący żywoty świętych i legendy o ich cudach..

Zestawienie tych dwóch świętych ma głęboki sens. Dzielą tę samą epokę i ten sam ostateczny cel. Dochodzą do niego jednak zupełnie różnymi drogami. Konfrontacja obu modeli pokazuje, że średniowieczna odpowiedź na pytanie o chrześcijańskie życie wcale nie była jednorodna.

Podobieństwa: Dwie drogi, jeden fundament

Dobrowolna rezygnacja z majątku

Obaj święci startują z pozycji uprzywilejowanej. Mają status, pieniądze i perspektywy. I obaj świadomie to odrzucają. Aleksy pochodzi z bogatego rzymskiego rodu. Zostaje ożeniony z piękną narzeczoną, ale tej samej nocy ucieka, porzucając wszystko. Franciszek, syn zamożnego kupca z Asyżu, robi to w sposób jeszcze bardziej widowiskowy. Publicznie zdejmuje drogie szaty, oddaje je ojcu i wyrzeka się dziedzictwa.

Ubóstwo nie jest tu nieszczęściem zrządzonym przez los. To demonstracyjny gest. Wybór, który oznacza zerwanie z logiką świata stawiającego majątek ponad Bogiem.

Asceza jako narzędzie

Kwiatki opisują Franciszka głodującego, śpiącego na gołej ziemi i chodzącego boso w środku zimy. Rozdział o doskonałej radości pokazuje scenę, w której brat Leon dowiaduje się od Franciszka, że prawdziwe szczęście polega na znoszeniu chłodu, głodu i pogardy bez słowa skargi. Z kolei Aleksy przez siedemnaście lat żyje pod schodami własnego domu jak żebrak. Je resztki, znosi upokorzenia ze strony służby i nie ujawnia swojej tożsamości rodzinie. Skrajna ascezaAsceza Dobrowolne wyrzeczenie się dóbr materialnych i przyjemności w celu osiągnięcia doskonałości duchowej. łączy obie te biografie.

Pokora wobec społecznego wstydu

Franciszek cieszy się z bycia odepchniętym, wyśmianym i obitym przez furiata. Widzi w tym szansę na naśladowanie Chrystusa. Aleksy w pełni akceptuje los żebraka i poniewierkę w rodzinnym domu. Obaj traktują upokorzenie jako duchowy zysk. Kierują się tą samą logiką: im niżej upadniesz w oczach ludzi, tym bliżej będziesz Boga.

Wzorzec literacki dla czytelnika

Zarówno Legenda o świętym Aleksym, jak i Kwiatki pełniły funkcję dydaktyczną. To klasyczna parenezaPareneza Kształtowanie wzorców osobowych, zachęcanie czytelnika do naśladowania określonych postaw i zachowań.. Teksty te pisano po to, by budować, wzruszać i dawać przykład. Rządzą się podobnymi regułami gatunkowymi: opisują cuda, drastyczne wyrzeczenia i śmierć w opinii świętości. Średniowieczny odbiorca miał po lekturze zadać sobie jedno pytanie: co muszę zmienić w swoim życiu?

Różnice: Ucieczka kontra afirmacja

Stosunek do świata i innych ludzi

To najgłębsza przepaść między oboma modelami. Franciszek wychodzi do świata. Rozmawia z bratem wilkiem z Gubbio, śpiewa Pieśń słonecznąPieśń słoneczna Znana też jako Pochwała stworzenia. Uznawana za najstarszy zabytek poezji w języku włoskim, autorstwa św. Franciszka., wysyła braci, by głosili Ewangelię. Potrafi nawet nawrócić bandytów, nakrywając im do stołu. Jego świętość jest relacyjna, wspólnotowa i angażująca. Przemienia otoczenie.

Aleksy robi dokładnie odwrotnie. Ucieka od świata, rodziny, narzeczonej i całego społeczeństwa. Całe jego życie to seria ucieczek i ukryć. Nawet żyjąc pod schodami własnego domu, nie daje się poznać bliskim aż do śmierci. Jego świętość rozgrywa się w absolutnej samotności i ciszy.

Radość kontra smutek

W Kwiatkach Franciszek tańczy, śpiewa, nazywa Słońce bratem, a Śmierć siostrą. To asceza afirmująca – bolesna fizycznie, ale ostatecznie radosna i pełna światła.

Tymczasem Legenda o świętym Aleksym utrzymana jest w tonie lamentacyjnym. Matka opłakuje syna, żona czeka latami na powrót męża, ojciec nie rozpoznaje żebraka we własnym domu. Sam Aleksy milczy, cierpi i umiera anonimowo. Jego hagiografia jest elegiąElegia Utwór liryczny o charakterze żałobnym, melancholijnym, wyrażający smutek po stracie., podczas gdy opowieść o Franciszku przypomina hymn.

Stosunek do wspólnoty i Kościoła

Franciszek zakłada zakon, tworzy regułę i buduje strukturę. Działa w Kościele i przez Kościół, choć jego radykalizm wywołuje napięcia z hierarchią. Jego ideał opiera się na wspólnocie: bracia mniejsi żyją razem, pomagają sobie i wzajemnie się upominają.

Aleksy jest religijnym samotnikiem. Jego akt pobożności to czyn jednostkowy, prywatny, a z perspektywy ludzkiej – wręcz okrutny wobec bliskich. Nie buduje niczego poza własną duszą.

Co mówi to zestawienie?

Porównanie obu modeli ujawnia, że średniowiecze wypracowało co najmniej dwie odmienne odpowiedzi na pytanie o świętość. Aleksy reprezentuje nurt contemptus mundiContemptus mundi Średniowieczna idea pogardy dla świata doczesnego, traktująca ziemskie życie jako marność.. Dla niego ziemskie więzi – małżeństwo, rodzina, majątek – są pułapką i przeszkodą w drodze do zbawienia.

Franciszek proponuje zupełnie inną perspektywę. Świat jest piękny, bo stworzył go Bóg. Właśnie dlatego trzeba go kochać, głosić w nim Ewangelię i troszczyć się o każde stworzenie. To nie asceza jako ucieczka, lecz asceza jako wyzwolenie. Odrzucenie majątku ma po prostu zrobić miejsce na miłość.

Forma literacka ściśle podąża za przekazem teologicznym. Lamentacyjna Legenda budzi żal i podziw dla heroizmu Aleksego, ale jej skrajność zniechęca do naśladowania. Kwiatki są pełne humoru, ciepła i konkretnych scen. Wilk podający łapę Franciszkowi czy brat Masseo kręcący się w kółko jak bąk, żeby sprawdzić Bożą wolę – ta żywość sprawia, że franciszkański model świętości staje się niezwykle zaraźliwy.

Jak wykorzystać w wypracowaniu?

Poniższe argumenty świetnie sprawdzą się jako kontekst porównawczy w wypracowaniach o Kwiatkach św. Franciszka lub o literaturze hagiograficznej:

• Definicja franciszkanizmu przez kontrast: Podczas gdy Aleksy realizuje świętość przez ucieczkę od świata i zerwanie więzi rodzinnych, Franciszek afirmuje stworzenie i szuka Boga pośród ludzi, zwierząt i przyrody.


• Różne cele ubóstwa: Oba teksty łączy motyw dobrowolnego ubóstwa. W Kwiatkach wyrzeczenie majątkowe jest jednak punktem wyjścia do aktywnej działalności apostolskiej, a w Legendzie – początkiem całkowitej izolacji.


• Radość jako kategoria duchowa: Franciszkański model wyróżnia się na tle epoki radością. W rozdziale o doskonałej radości Franciszek tłumaczy bratu Leonowi, że znoszenie upokorzeń bez skargi to największy dar. Stoi to w wyraźnym kontraście z melancholią i cierpiętnictwem legendy o Aleksym.