Seweryn Baryka - charakterystyka postaci
Seweryn Baryka to ojciec głównego bohatera „Przedwiośnia”, którego losy spinają klamrą historię polskich zrywów niepodległościowych i emigracji zarobkowej. Jego biografia ewoluuje od pragmatycznego dorobkiewicza w carskiej Rosji do żarliwego patrioty marzącego o powrocie do wolnego kraju. Postać ta wprowadza do powieści kluczowy mit szklanych domów, stanowiący utopijną wizję nowej, sprawiedliwej Polski.
Autor: Justyna Kulma
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Dziedzictwo i praca na obczyźnie
Seweryn Baryka urodził się w Polsce jako wnuk Kaliksta Grzegorza Baryki, dziedzica majątku Sołowijówka. To jedyny trop genealogiczny w powieści. Z dawnej świetności rodu pozostała jedynie legenda o czynach dziada, zapisana w pieczołowicie przechowywanym pamiętniku. Książeczka ta opisywała udział Kaliksta w wojnie 1831 rokuRegularna wojna toczona w czasie powstania listopadowego między wojskiem polskim a armią Imperium Rosyjskiego. i wyprawie generała Józefa Dwernickiego.
Wśród tomów, pooprawianych bardzo wspaniale w skórę złoconą, wyciskaną i pokrytą tytułami, leżał pewien tomik niepokaźny, specjalnie pielęgnowany niczym w skarbcu klejnot najdroższy. Był to pamiętniczek z wojny 1831 roku, napisany i wydany na emigracji przez autora bezimiennego o wyprawie generała Józefa Dwernickiego na Beresteczko i Radziwiłłów. Wśród mnóstwa perypetii, (...) była tam na stronicy trzydziestej siódmej podana wiadomość, iż do liczby piętnastu obywateli na Rusi, którzy do powstania przystąpili i całym swym majątkiem je poparli, należał Kalikst Grzegorz Baryka, dziedzic Sołowijówki z przyległościami. (...) Dziad Kalikst swym przystąpieniem do powstania wpadł, jak to mówią, najfatalniej. Skoro bowiem generał Dwernicki po bitwie pod Boremlem nad Styrem, naciśnięty przez przeważające siły generała rosyjskiego Rüdigera, musiał pod Lulińcami przejść suchą granicą do Galicji – rząd rosyjski rzucił się z całą zaciekłością na tych wszystkich, którzy ów ruch poparli. Sołowijówka została skonfiskowana, dom rodzinny najprzód zrabowany doszczętnie, a później spalony, a ów dziad Kalikst na ostatnim koniu z przeobfitej niegdyś stajni musiał ruszyć w świat, to znaczy w szarą i ciemną głębinę popowstaniowej biedy – stał się z pana ubogim człowiekiem, trudem rąk na kawałek chleba zarabiającym w obczyźnie.
Pamiętnik stał się dla Seweryna relikwią. Podobnie jak dziad, musiał szukać szczęścia na emigracjiOpuszczenie ojczyzny z przyczyn politycznych lub ekonomicznych; w polskiej historii XIX wieku zjawisko masowe po upadku powstań.. W młodości nie zdobył wykształcenia ani konkretnego zawodu. Pracował pod Uralem, a potem przeniósł się do Baku. Wybierał zajęcia wyłącznie pod kątem zarobków i warunków bytowych.
Gdy zaś znalazł niezbyt odpowiednią, szukał cichaczem innej, zyskowniejszej, w jakiejkolwiek bądź dziedzinie. Chodziło tylko o wysokość pensji, mieszkanie, opał, światło, tantiemy i tym podobne dodatki, a co się za te tantiemy wykonywuje, to było najzupełniej obojętnie. Trzeba nadmienić, iż Seweryn Baryka był człowiekiem z gruntu i do dna uczciwym, toteż za najwyższą pensję i za najobszerniejsze mieszkanie nie robiłby nic podłego. W granicy jednak nakreślonej przez mieszczański rzut oka pomiędzy dobro i złe tego świata gotów był robić wszystko, co każą „starsi”.
Rodzina i stabilizacja w Baku
Dzięki sumienności Seweryn zdobył w końcu świetnie płatną posadę. Zapewniła mu ona upragnioną stabilizację. Wziął miesiąc urlopu, pojechał do Polski i oświadczył się Jadwidze z Dąbrowskich. Został przyjęty, choć młoda kobieta skrycie kochała innego mężczyznę – Szymona Gajowca. Po ślubie wyjechali do BakuMiasto nad Morzem Kaspijskim, na przełomie XIX i XX wieku jeden z największych na świecie ośrodków wydobycia ropy naftowej, przyciągający wielu Polaków..
W Rosji urodził się ich jedyny syn, Cezary. Seweryn okazał się dobrym, troskliwym, ale bardzo stanowczym ojcem. Wymagał od syna posłuszeństwa, budząc w nim respekt. Jadwiga szanowała męża i dbała o dom. Rodzina żyła w luksusie. Seweryn czasem wspominał o powrocie do ojczyzny, ale wygoda i wysokie zarobki zawsze brały górę nad patriotycznymi sentymentami.
Na przełomie XIX i XX wieku Baku przeżywało ogromny boom naftowy. Pracowało tam wielu polskich inżynierów, techników i urzędników (m.in. Witold Zglenicki, zwany "polskim Noblem"). Polacy stanowili tam elitę finansową i intelektualną, co tłumaczy wysoki status materialny rodziny Baryków przed wybuchem I wojny światowej.
I wojna światowa i duchowa przemiana
W 1914 roku wybuchła wojna. Seweryn został zmobilizowany do armii rosyjskiejW czasie I wojny światowej Polacy z zaboru rosyjskiego byli przymusowo wcielani do wojska carskiego.. Przed wyjazdem zakopał w ogrodzie oszczędności w złocie i zostawił żonie pokaźną sumę w banku. Frontowa tułaczka całkowicie zmieniła jego system wartości. Z czasem trafił do Legionów Polskich.
Ja ci wielu rzeczy o sobie nie mówiłem, bom ja się teraz bardzo zmienił i nie chciałbym cię sobą drażnić. dawniej byłem zupełnie inny, a teraz jestem zupełnie inny. Innego znałeś ojca w dzieciństwie, a innego widzisz teraz. Taki to los. Za pobytu w kraju, na wojnie i w legionach do gruntu się zmieniłem. Jakby kto moją duszę na nice wywrócił.
Gdy po latach wrócił do Baku, zastał zgliszcza swojego dawnego życia. Jadwiga zmarła z wycieńczenia, a Cezary żył w skrajnej nędzy, zafascynowany rewolucją bolszewickąPrzewrót zbrojny w Rosji w 1917 roku, który obalił carat i wprowadził rządy komunistyczne, charakteryzujące się terrorem i zniesieniem własności prywatnej.. Seweryn miał już tylko jeden cel: wyrwać syna z tego piekła i zabrać go do odrodzonej Polski.
Mit szklanych domów i śmierć w drodze do ojczyzny
Podróż do kraju była mordercza. Seweryn, schorowany i pozbawiony środków, musiał przekonać sceptycznego syna do wyjazdu. Wymyślił historię o dalekim krewnym, lekarzu-wynalazcy, który buduje w Polsce szklane domy. Według tej opowieści nowa cywilizacja opierała się na tanich, higienicznych i pięknych budynkach ze szkła.
Ta utopiaProjekt idealnego, sprawiedliwego ustroju społecznego, często niemożliwy do zrealizowania w praktyce. miała rozwiązać wszystkie problemy społeczne. Szklane domy zapewniały równość, likwidowały biedę i dawały zatrudnienie każdemu obywatelowi. Kłamstwo Seweryna nie wynikało ze złej woli. Obrazowało jego najgłębsze pragnienia. Dawny pragmatyk stał się romantykiemW tym kontekście: człowiek kierujący się w życiu wzniosłymi ideałami, uczuciami i wiarą w odrodzenie ojczyzny, a nie chłodną kalkulacją. i idealistą, wierzącym w wielkość odrodzonej ojczyzny.
Seweryn nie doczekał końca podróży. Zmarł w pociągu, do końca błagając syna, by ten dotarł do Polski.
Gdybym nie dojechał... Gdybym musiał tutaj zostać... Ty tu nie zostawaj! Nie zostawaj! Jedź tam! Sam zobaczysz... Przekonasz się... Ja tak nic nie wiedziałem, nie rozumiałem. Dopiero jakem z legionami przeszedł poprzez tę ziemię, dopiero jakem wszystko zrozumiał... Takem nic nie rozumiał, jak ty teraz. I patrz, co się ze mną dzieje. Taki straszny los...
Cezary spełnił ostatnią wolę ojca. Choć nie wierzył w szklane domy, pojechał do Polski z miłości i szacunku do zmarłego. Seweryn Baryka to postać tragiczna, ale ostatecznie budząca szacunek. Jego ewolucja od zamożnego urzędnika do żołnierza i marzyciela pokazuje siłę patriotyzmu, który budzi się w najtrudniejszych momentach życia.