Szymon Gajowiec - charakterystyka postaci
Szymon Gajowiec to wysoki urzędnik Ministerstwa Skarbu i dawna miłość matki Cezarego Baryki. Postać ta uosabia w powieści ewolucyjną koncepcję odbudowy niepodległej Polski, opartą na powolnych reformach gospodarczych i społecznych. Jego postawa życiowa oraz program polityczny stanowią bezpośrednią przeciwwagę dla radykalnych haseł głoszonych przez komunistów.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 3 min
Niespełniona miłość i samotność
Szymon Gajowiec pojawia się w powieści w podwójnej roli. Początkowo poznajemy go jako młodzieńczą, niespełnioną miłość Jadwigi Dąbrowskiej, późniejszej matki Cezarego. Gajowiec przez całe życie pozostał samotny. Nie założył rodziny, ponieważ kobieta jego życia poślubiła zamożniejszego Seweryna Barykę i wyjechała do Baku. Sam był zbyt nieśmiały, by walczyć o to uczucie.
Jakże mógł ośmielić się na wyznanie miłosne jej, pannie z „domu” siedleckiego, on, biedny kancelista z „Pałaty”, a nadto pochodzący z chłopów podlaskich czy tam z jakiejś drobnej zagonowej szlachty?
Osobiste niespełnienie przekuł w tytaniczną pracę dla ojczyzny. Dzięki uporowi i konsekwencji awansował z ubogiego urzędnika pracującego w Pałacie(z ros. izba) W zaborze rosyjskim potoczna nazwa urzędu, w tym przypadku Izby Skarbowej. na wysokie stanowisko w Ministerstwie Skarbu odrodzonej Polski. Żeromski nie opisuje szczegółowo jego drogi na szczyt, ale ukazuje go jako człowieka całkowicie oddanego państwu.
Relacja z Cezarym Baryką
W stosunkach z młodym Baryką Gajowiec wykazuje ogromną cierpliwość. Otacza chłopaka opieką, kierując się sentymentem do zmarłej Jadwigi. Próbuje wejść w rolę mentora. Starszy pan chętnie wraca we wspomnieniach do dawnych lat, co często zwyczajnie nudzi porywczego Cezarego.
Między mężczyznami toczy się ostry spór ideologiczny. Gajowiec to twardy zwolennik ewolucji, podczas gdy Cezary skłania się ku rewolucji. Koncepcja urzędnika ma wyraźne korzenie pozytywistyczneEpoka literacka kładąca nacisk na racjonalizm, rozwój nauki oraz pracę u podstaw i pracę organiczną zamiast zbrojnych zrywów.. Opiera się na systematycznych, przemyślanych reformach państwa.
Program polityczny Gajowca
Gajowiec postuluje konkretne zmiany, które mają uzdrowić sytuację w kraju:
- reforma walutowa – ustabilizowanie pieniądza,
- reforma agrarna – poprawa sytuacji chłopów,
- rozwój edukacji, służby zdrowia i armii.
Program gospodarczy Gajowca to literackie odbicie rzeczywistych reform rządu Władysława Grabskiego z 1924 roku. Grabski przeprowadził udaną reformę walutową, wprowadzając polskiego złotego i dławiąc hiperinflację, co uratowało gospodarkę II Rzeczpospolitej.
Urzędnik widzi Polskę jako państwo wielonarodowe. Różne grupy etniczne mają żyć w zgodzie, szanować swoją odrębność i wspólnie pracować dla dobra kraju. Zgodnie z hasłami pracy u podstawPozytywistyczny postulat edukowania i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych (chłopów, biedoty miejskiej)., awans społeczny najuboższych ma się dokonywać poprzez długotrwałą edukację, a nie krwawy przewrót.
Fundamentem jego programu jest utrzymanie granic odrodzonego państwa. To wyraźna opozycja wobec postulatów komunistów, którzy dążyli do zatarcia podziałów narodowych. Gajowiec w dyskusjach z buntowniczym Baryką używa wyłącznie racjonalnych argumentów.
To postać nakreślona przez Żeromskiego bardziej za pomocą poglądów niż dynamicznych akcji. Żyjący wśród książek i pamiątek, spokojny i oddany sprawie urzędnik budzi sympatię. Nawet jeśli jego ewolucyjny program wydaje się zbyt powolny wobec palących problemów II RP, trudno odmówić mu szczerego patriotyzmu.