„Przedwiośnie” - najważniejsze cytaty

Rewolucja w Baku i upadek dawnego świata

Początkowe partie powieści brutalnie rozprawiają się z mitem bezpiecznego dzieciństwa. Życie rodziny Baryków w Baku ulega całkowitej destrukcji. Seweryn Baryka, ojciec Cezarego, do końca próbuje zachować pozory normalności i zabezpieczyć przyszłość rodziny.

Seweryn Baryka pilnował tej książeczki jak oka w głowie. Wędrowała z nim po szerokiej Rosji, leżąc cicho na dnie kuferka, między brudnymi kołnierzykami i znoszoną bielizną, w sąsiedztwie niepowabnych skarpetek i brulionów podań o posady do rozmaitych dignitarzy. [...] Potem spoczywała w szufladzie stolika, między najważniejszymi papierami.

Wybuch rewolucji w BakuWalki wybuchły w 1918 roku, przeradzając się w krwawe rzezie na tle etnicznym i klasowym. zmienia miasto w arenę krwawych walk. Żeromski precyzyjnie oddaje atmosferę terroru i wzajemnej nienawiści.

Przez czas dość długi w mieście Baku było głucho, martwo i nudno. Wszystko jeszcze po dawnemu ruszało się i łaziło, ale niesłychanie ospale, niemrawo, z rezerwą, a nawet jawną perfidią. Nie mogło być inaczej, skoro z dnia na dzień wszystko się odmieniało. Dwa żywioły miasta – Tatarzy i Ormianie – czatowali na się wzajemnie z wyszczerzonymi zębami i wyostrzonym w zanadrzu kinżałem.

Śmierć Jadwigi Barykowej to moment przełomowy dla Cezarego. Chłopak dostrzega, jak rewolucja odziera człowieka z resztek godności.

Nim jednak spuszczono prostą trumnę w głąb dołu, Cezary zapragnął raz jeszcze spojrzeć na matkę. Oderwał deskę nakrywająca świerkowe pudło i po raz ostatni przypatrzył się obliczu zgasłej. Splatając jej zesztywniałe palce do snu wiecznego zobaczył również, że złota obrączka, którą przez tyle lat przywykł całować i wyczuwać, iż była niejako częścią ręki, czymś niby kość czy sustaw, wrośnięta w skórę chudej ręki – ze ta złota obrączka zdarta została z palca wraz z nieżywa skórą, gdyż widać nie chciała się poddać rozłączeniu dobrowolnemu. [...] Cezary zapamiętał sobie ten widok.

Kolejnym obrazem, który trwale rani psychikę młodego Baryki, jest widok martwej Ormianki. To ostateczny dowód na bezsensowność bratobójczych walk.

Z głębi wozu [...] wysuwał się cadaver młodej kobiety. [...] Czarne włosy dosięgały ziemi i wlokły się po skrwawionej kurzawie drogi. [...] Cezary zapatrzył się w tą postać odchodzącą w światy umarłych.

Zderzenie z mitem szklanych domów

Podróż do Polski napędzana jest opowieścią Seweryna o utopijnej cywilizacji. Przekroczenie granicy przynosi jednak bolesne rozczarowanie. Zamiast nowoczesności, Cezary widzi błoto i nędzę.

Przechodzień minął bramę. Wszedł do Polski, kraju swoich rodziców. [...] „Gdzież są twoje szklane domyUtopijna wizja Seweryna Baryki symbolizująca idealną, sprawiedliwą i nowoczesną Polskę.? – rozmyślał brnąc dalej. – Gdzież są twoje szklane domy?...”

Ziemiańska sielanka w Nawłoci

Po wojennych trudach Cezary trafia do zupełnie innego świata. Ratuje życie Hipolitowi Wielosławskiemu, co otwiera mu drzwi do szlacheckiego dworu.

Wielosławski wnet się wylizał, a nie zapomniał usługi. [...] Wielosławski zaproponował Baryce, żeby ten pojechał do niego na wypoczynek do jakowejś Nawłoci w okolicach Częstochowy. Baryka przystał.

Życie ziemiaństwaWarstwa społeczna posiadająca majątki ziemskie, kultywująca tradycje szlacheckie i specyficzny styl życia. toczy się wokół posiłków, flirtów i rozrywek. Żeromski z ironią, ale i pewną nostalgią, opisuje ten anachroniczny świat.

Wniesiono uroczyści tacę z kamiennymi imbrykami. W jednym była kawa, kawa jednym słowem – nie jakiś sobaczy ersatz niemiecki – „kawusia”, rozlewająca aromat swój na dom cały. W kamiennych także garnuszkach podsuwano porcję śmietanki. Z kożuszkami zagorzałymi od ognia uśmiechały się do gościa te kamienne garnuszki, przypiekane przez ogień zewnętrzny.

Rytm dnia wyznacza służący Maciejunio. Obfitość jedzenia ostro kontrastuje z biedą chłopów w pobliskim Chłodku.

I oto Maciejunio znów się krząta i pobrzękuje. Ma się ku kolacji. Maciejunio mruga i szepcze ciekawym, wtajemnicza najcichszym szeptem księdza Anastazego: - baraninka – albo – kurczątka – rożen. Po kolacji jakaś partyjka szachów z księdzem Anastazym, jakaś partyjka winta. [...] Smutno byłoby pójść spać bez jakiegoś wzmocnienia.

Wizje odbudowy państwa

W Warszawie Cezary styka się z dwiema skrajnymi koncepcjami politycznymi. Szymon Gajowiec reprezentuje program ewolucyjnych reform i powolnej pracy państwowotwórczej.

Pan Szymon Gajowiec poza urzędowymi pracami, [...] i niezależnie od tych prac prowadził po nocach swą własną robotę. [...] Zamierzał przedstawić Polskę rzeczywistą, „złożoną z trzech nierównych połówek”, [...] Polskę żyjącą z pracy czarnych rąk. [...] Wierzył w cuda. Wierzył w tajemnicze opiekuństwo nad tym krajem. W rozmowach z Cezarym wskazywał palcem na kilka „cudów”. Pierwszym „cudem” pana Gajowca było, rzecz prosta, wskrzeszenie państwa polskiego. Drugim „cudem” było odparcie bolszewików w roku 1920.

Zupełnie inną drogę proponuje Antoni Lulek. Ten zdeklarowany komunista odrzuca ideę narodową na rzecz międzynarodowej rewolucji proletariatu. Gardzi polskim wysiłkiem zbrojnym z czasów wojny polsko-bolszewickiejKonflikt zbrojny z lat 1919–1921, który zadecydował o zachowaniu niepodległości przez Polskę..

Lulek był chorowity, słaby, nikły blondyn. Na wojnie bolszewickiej nie był z powodu złego stanu zdrowia. [...] Lulek był ideowcem najczystszej wody, żył w najautentyczniejszej biedzie i gotów był zmarnieć i zamrzeć w jakiejś pace za swoje pasje, sympatie i nienawiść.

Finałowy marsz

Ostatnia scena powieści pozostaje jednym z najsłynniejszych obrazów w polskiej literaturze. Cezary dołącza do manifestacji robotniczej, ale zachowuje dystans.

Baryka wyszedł z szeregów robotników i parł oddzielnie, wprost na ten szary mur żołnierzy – na czele zbiedzonego tłumu.