Cezary Baryka - dzieje i charakterystyka postaci

Beztroskie dzieciństwo w Baku

Cezarego, nazywanego przez narratora Czarusiem, poznajemy w części zatytułowanej Rodowód. Był jedynym synem Seweryna Baryki i Jadwigi z Dąbrowskich. Rodzina osiedliła się w BakuMiasto nad Morzem Kaspijskim, na początku XX wieku ważny ośrodek wydobycia ropy naftowej., gdzie chłopiec dorastał w absolutnym dobrobycie. Rodzice otaczali go troskliwą opieką. Miał licznych guwernerówPrywatni nauczyciele domowi, często cudzoziemcy, zatrudniani przez zamożne rodziny. i uczył się dobrze, choć robił to głównie z respektu do ojca.

(...)Seweryn Baryka całą duszę wkładał w synka, w zdrowego i zażywnego Czarusia. Chłopiec ten miał od najwcześniejszych lat najdroższe nauczycielki francuskiego, angielskiego, niemieckiego i polskiego języka, najlepszych, drogo płatnych korepetytorów, gdy poszedł do gimnazjum. Uczył się wcale nieźle, a raczej uczyłby się był znakomicie, gdyby rozkochani w nim rodzice nie przeszkadzali swymi trwogami i pieszczotami, czy aby się nie przepracowuje i nie wysila zanadto.

Czaruś wyrósł na przystojnego mężczyznę. Żeromski oszczędnie opisuje jego wygląd. Jeden z nielicznych fragmentów oddaje zachwyt matki nad śpiącym synem:

(...) i patrzeć na śliczną głowę chłopca, owianą gęstwiną falistej czupryny i – patrząc tak na niego – o nim marzyć!... Jakiż śliczny, jakiż ukochany ten łobuz, ten urwis, ten włóczykij i zawalidroga!

Wybuch wojny i rewolucyjne zaślepienie

Cezary to bohater dynamicznyPostać literacka, która pod wpływem wydarzeń przechodzi głęboką przemianę wewnętrzną.. Właściwa akcja powieści rusza, gdy czternastoletni chłopak uczy się w rosyjskim gimnazjum. W 1914 roku wybucha I wojna światowa, a Seweryn zostaje powołany do wojska. Młody Baryka nie czuje żalu. Cieszy się z nagłej wolności. Matka nie potrafi zapanować nad żywiołowym nastolatkiem. Czaruś wdaje się w awanturę z nauczycielem i zostaje wyrzucony ze szkoły.

Wybuch rewolucji to czas jego naiwnych fascynacji. Młody Baryka daje się porwać hasłom bolszewikówCzłonkowie radykalnego odłamu rosyjskiej socjaldemokracji, dążący do przejęcia władzy drogą zbrojnej rewolucji.. Oddaje im nawet rodzinny skarb zakopany w ogrodzie. Chodzi na wiece, mityngi i publiczne egzekucje. Czuje szczerą nienawiść do burżuazjiZamożne warstwy mieszczaństwa, posiadacze kapitału i przedsiębiorstw, główny wróg w ideologii komunistycznej.. Ignoruje racjonalne argumenty matki.

Przebudzenie przychodzi późno. Cezary zauważa, jak bardzo Jadwiga postarzała się i wychudła. Zaczyna jej pomagać, choć rewolucyjna duma nie pozwala mu okazać prawdziwych uczuć:

Nie mógł jednakże zmienić od razu postępowania – niby to dlatego, że matka spostrzegłaby się od razu – a właściwie z jakiegoś szczególnego wstydu czy z jakiejś pychy. Począł niepostrzeżenie, chyłkiem, niby to od niechcenia pomagać w pracy: nosić ciężkie rzeczy, usuwać brudy, myć podłogę i naczynia, nawet prać, prasować, rąbać drwa, dźwigać wodę i pitrasić jadło. Tłumaczył matce z dawną opryskliwością, iż nadeszły czasy inne, komunistyczne, i oto wszyscy muszą pracować. Kto nie pracuje, ten niech nie je. Grabit' nagrablennojeRosyjskie hasło rewolucyjne oznaczające "grab zagrabione", usprawiedliwiające odbieranie majątków bogatym. – o tyle tylko jest słuszne, o ile się pracuje. Precz z białymi rączkami! – i tym podobne.

W relacji z matką widać troskę chłopaka. Ukrywa przed nią wieści o domniemanej śmierci ojca. Niestety, Jadwiga umiera z wycieńczenia. Cezary zostaje zupełnie sam.

Rzeź w Baku i powrót ojca

Na miasto spada kolejne nieszczęście – rzeź ormiańsko-tatarskaKrwawe walki na tle etnicznym i religijnym w Baku w 1918 roku, pochłaniające tysiące ofiar.. Baryka zostaje powołany do wojska. Chodzi obdarty i głodny. Po zwolnieniu ze służby pracuje przy grzebaniu zmarłych. Widok trupa młodej Ormianki staje się momentem przełomowym. Cezary dostrzega prawdziwe okrucieństwo rewolucji:

Byłoż kiedy pokolenie podlejsze niż moje i twoje, męczennico?

W tym najtrudniejszym momencie odnajduje go ojciec. Seweryn namawia syna na wyjazd do Polski. Cezary nie czuje więzi z ojczyzną przodków. Przekonuje go dopiero utopijna wizja szklanych domówUtopijna wizja Seweryna Baryki o nowoczesnej, sprawiedliwej i czystej Polsce.. Podczas podróży przez ogarniętą rewolucją Rosję, młody Baryka potrafi już trzeźwo ocenić sytuację. Seweryn umiera tuż przed granicą. Cezary samotnie wkracza do Polski i przeżywa gorzkie rozczarowanie:

„Gdzież są twoje szklane domy? (...)Gdzież są twoje szklane domy?...”

Wojna, Nawłoć i miłosne zawirowania

W Warszawie Cezary odnajduje Szymona Gajowca, dawną miłość swojej matki. Rozpoczyna studia medyczne i pracuje. Spokój przerywa wojna polsko-bolszewickaKonflikt zbrojny z lat 1919–1921, decydujący o niepodległości Polski i powstrzymaniu ekspansji komunizmu.. Baryka zaciąga się do polskiej armii. Robi to pod wpływem entuzjazmu rówieśników, bo ideologicznie wciąż blisko mu do socjalizmu. Na froncie ratuje życie Hipolitowi Wielosławskiemu. Wdzięczny przyjaciel zabiera go do swojego majątku w NawłociMajątek ziemski Wielosławskich, symbolizujący sielskie, tradycyjne życie polskiego ziemiaństwa..

Pobyt na wsi to czas miłosnej inicjacji. Cezary działa impulsywnie. Najpierw flirtuje z Karoliną, by zaraz potem wdać się w namiętny romans z Laurą Kościeniecką. Brutalnie wyśmiewa uczucia młodziutkiej Wandy Okszyńskiej. Wobec Laury staje się zaborczy. Gdy nakrywa ją z narzeczonym, Barwickim, wpada w szał i bije oboje szpicrutą. Nawet po tragicznej śmierci Karoliny (otrutej przez Wandę), Baryka myśli wyłącznie o Laurze. Zataja prawdę o morderstwie.

W Nawłoci Cezary obserwuje relacje między ziemiaństwem a służbą. Później, w pobliskim ChłodkuWieś sąsiadująca z Nawłocią, obrazująca skrajną nędzę i wyzysk chłopów., styka się ze skrajną nędzą. Nie potrafi zrozumieć, dlaczego ci ludzie nie buntują się przeciwko swojemu losowi.

Poszukiwanie własnej drogi

Po powrocie do Warszawy Baryka szuka pomysłu na uzdrowienie polskiego społeczeństwa. Stoi w opozycji do obu głównych ideologii. Odrzuca ewolucyjnąKoncepcja powolnych, stopniowych reform państwowych popierana przez Szymona Gajowca. wizję Gajowca, uznając ją za zbyt powolną. Jednocześnie krytykuje rewolucję komunistycznąIdeologia oparta na zniesieniu własności prywatnej i walce klas, reprezentowana w powieści przez Antoniego Lulka. proponowaną przez Antoniego Lulka. Wie, że proletariatKlasa robotnicza, która według ideologii marksistowskiej miała dokonać rewolucji społecznej. nie jest gotowy do rządzenia, a przewrót przyniesie tylko rozlew krwi.

Mimo to, w finale powieści Cezary dołącza do robotniczej manifestacji. Robi to z poczucia niesprawiedliwości i osobistego bólu po ostatecznym odrzuceniu przez Laurę. Idzie jednak obok tłumu, oddzielnie. Ten gest pokazuje jego indywidualizm. Baryka wciąż się miota, ale jest gotowy do samodzielnego poszukiwania prawdy.

Cezary Baryka to postać pełna sprzeczności. Bywa bezduszny, egoistyczny i zaślepiony. Jednocześnie imponuje siłą woli i dociekliwością. Zmusza czytelnika do ciągłej polemiki. Właśnie ta niejednoznaczność stanowi największą siłę bohatera stworzonego przez Żeromskiego.