Reformacja

Początek i założenia luteranizmu

W 1517 roku niemiecki mnich Marcin Luter przybił do drzwi kościoła w Wittenberdze 95 tez. Sprzeciwiał się w nich sprzedaży odpustówW teologii katolickiej darowanie kar za grzechy, w XVI wieku często nadużywane poprzez sprzedaż dokumentów odpustowych., czyli praktyce zwalniania z kar czyśćcowych w zamian za opłaty. Luter głosił, że do zbawienia prowadzi wyłącznie wiara, a nie ludzkie zasługi czy kupione dokumenty. Ten pogląd, oparty na ofierze Chrystusa, wstrząsnął Stolicą Apostolską.

Przeciwko Lutrowi wydano bullęWażny dokument papieski opatrzony ołowianą pieczęcią., którą zbuntowany mnich publicznie spalił. Wkrótce nałożono na niego ekskomunikę i nakaz banicji. Z czasem w Augsburgu spisano akt nowej wiary opartej na Ewangelii, co dało początek Kościołowi ewangelicko-augsburskiemu. Nazwa „protestantyzm” wzięła się natomiast od protestu w Spirze, gdzie zwolennicy Lutra sprzeciwili się ograniczaniu ich wolności religijnej.

Rozłam w Europie – kalwinizm i anglikanizm

Ruch zapoczątkowany przez Lutra szybko rozprzestrzenił się w Europie, przybierając różne formy. We Francji i Szwajcarii działał Jan Kalwin. Wprowadził on rygorystyczną doktrynę predestynacjiPogląd religijny zakładający, że los człowieka (zbawienie lub potępienie) jest z góry określony przez Boga.. Zgodnie z nią Bóg z góry wie, kto zostanie zbawiony, a kto potępiony. Wszelkie wysiłki człowieka dążącego do zbawienia traciły w tym ujęciu sens, co oznaczało odrzucenie koncepcji wolnej woli.

W Anglii rozłam miał podłoże czysto polityczne. Król Henryk VIII, na mocy aktu supremacyjnego z 1534 roku, ogłosił się głową Kościoła anglikańskiego. Anglikanie stosowali ostre represje wobec katolików – ofiarą tych prześladowań padł między innymi Tomasz Morus, autor słynnej Utopii. Mimo politycznego rodowodu, anglikanizm w warstwie teologicznej mocno zbliżył się do protestantyzmu kalwińskiego.

Skutki społeczne i kulturowe

Reformacja niosła za sobą potężne zmiany kulturowe. Głównym postulatem protestantów był powrót do oryginalnych tekstów Pisma Świętego. W średniowieczu powszechnie używano WulgatyŁaciński przekład Biblii dokonany przez św. Hieronima na przełomie IV i V wieku.. Renesansowi myśliciele odkryli w niej błędy, co wywołało falę teologicznych dysput.

Luter oddzielił tradycję od prawd objawionych. Odrzucił nauki ojców Kościoła, dekrety papieży i postanowienia soborów. Protestanci sprzeciwili się bogactwu kleru i odrzucili kapłaństwo jako sakrament, dzięki czemu ich duchowni mogą zakładać rodziny. Luter stworzył teologię, w której każdy człowiek mógł bezpośrednio obcować z Bogiem, bez pośrednictwa rozbudowanej hierarchii.

W 1522 roku Luter wydał Nowy Testament, a w 1534 roku całość Biblii w języku niemieckim. Księga ta, napisana w dialekcie górnoniemieckim, stała się fundamentem niemieckiego języka literackiego. Reformacja, podobnie jak renesansowy humanizm, mocno przyczyniła się do rozwoju kultur narodowych w całej Europie.

Spory teologiczne szybko przerodziły się w konflikty zbrojne. Część książąt niemieckich poparła Lutra, inni pozostali wierni Rzymowi. Zapoczątkowało to epokę wojen religijnych, które wstrząsały Europą przez niemal cały XVI wiek. Brutalność tych konfliktów ostro kontrastowała z ideałami odrodzeniowego humanizmu, który zakładał rozwiązywanie sporów na drodze intelektualnej.

Kontrreformacja – odpowiedź Kościoła

Kościół katolicki musiał zareagować na błyskawicznie rosnącą popularność protestantyzmu. Odnowa nadeszła jednak zbyt późno, by powstrzymać rozłam. Kluczowe decyzje podjęto na soborze trydenckimZgromadzenie biskupów katolickich (1545–1563), które zapoczątkowało kontrreformację i odnowę Kościoła..

Kwestie doktrynalne nie uległy zmianie – Wulgata pozostała oficjalnym wzorem Pisma Świętego, choć pozwolono na jej tłumaczenie. Kościół skupił się na naprawie dyscypliny. Usunięto największe nadużycia wśród duchowieństwa, zakazano łączenia beneficjówDobra ziemskie lub dochody przypisane do danego urzędu kościelnego., nakazano biskupom przebywanie w diecezjach i drastycznie podniesiono poziom edukacji w seminariach duchownych.

Oś czasu: najważniejsze daty reformacji

• 1517
  Wystąpienie Lutra

  Marcin Luter przybija 95 tez do drzwi kościoła w Wittenberdze.

• 1534
  Akt supremacyjny

  Król Henryk VIII zostaje głową Kościoła anglikańskiego.

• 1546
  Wojny szmalkaldzkie

  Wybuchają zbrojne konflikty religijne na terenie Niemiec.

• 1562
  Wojny religijne we Francji

  Początek krwawych starć między katolikami a hugenotami.

• 1572
  Noc św. Bartłomieja

  Rzeź francuskich protestantów (hugenotów) w Paryżu.

• 1598
  Edykt nantejski

  Wprowadzenie wolności wyznania we Francji, kończące wojny religijne.