Rozdzióbią nas kruki, wrony… - problematyka utworu
Opowiadanie Stefana Żeromskiego z 1895 roku to gorzkie rozliczenie z mitem powstania styczniowego oraz oskarżenie polskiego społeczeństwa o obojętność wobec losu chłopów. Utwór łączy brutalny naturalizm z impresjonistycznymi opisami przyrody, aby ukazać tragiczną śmierć samotnego powstańca, Szymona Winrycha. Pisarz pod pseudonimem Maurycy Zych obnaża klasowe podziały, które doprowadziły do narodowej klęski.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Geneza i tło wydawnicze
W 1895 roku Stefan Żeromski wydał dwa debiutanckie zbiory opowiadań. Tom zatytułowany po prostu Opowiadania ukazał się w Warszawie pod jego prawdziwym nazwiskiem. Zbiór Rozdzióbią nas kruki, wrony… musiał zostać opublikowany w Krakowie. Pisarz przebywał wtedy w Szwajcarii, a utwór o tematyce powstańczej nie miał szans na przejście przez carską cenzurę. Wydanie książki poza granicami Imperium Rosyjskiego i ukrycie się pod pseudonimem Maurycy Zych było jedynym sposobem na dotarcie do czytelników.
Kraków znajdował się w zaborze austriackim (Galicji), który pod koniec XIX wieku cieszył się dużą autonomią. Cenzura była tam znacznie łagodniejsza niż w zaborze rosyjskim, co pozwalało polskim twórcom na swobodniejsze publikowanie tekstów o tematyce niepodległościowej.
Brutalna dekonstrukcja mitu
Fabuła opiera się na tragicznej scenie śmierci powstańca z 1863 rokuNajwiększy polski zryw narodowowyzwoleńczy przeciwko Imperium Rosyjskiemu, trwający w latach 1863–1864.. Szymon Winrych zostaje schwytany przez carskich ułanówFormacja lekkiej jazdy uzbrojona w lance i szable. W utworze to żołnierze rosyjscy pacyfikujący powstanie. podczas transportu broni i brutalnie zamordowany. Żeromski odchodzi od romantycznej heroizacji. Wprowadza do literatury niepodległościowej ostry konflikt społeczno-klasowy. Śmierć bohatera obnaża głębokie podziały w polskim społeczeństwie i polityczne realia upadającego zrywu.
Kontrasty i oskarżenia
Sens utworu budują skrajne sprzeczności. Solidarność z walczącymi zderza się z atakiem na przeciwników idei niepodległościowej. Patos miesza się z jadowitą ironią. Autor celowo eksponuje odrażające, ponure detale. Taki zabieg chroni tekst przed popadnięciem w tani sentymentalizm. Gorzki ton to maska, która pozwala pisarzowi mówić o sprawach bolesnych i niewygodnych.
Artur Hutnikiewicz w analizie twórczości Żeromskiego precyzyjnie diagnozuje ten mechanizm:
Wszystkie zastosowane w noweli środki: impresjonistyczny opis przyrodyTechnika polegająca na utrwalaniu ulotnych, subiektywnych wrażeń i nastrojów, często poprzez operowanie barwą i światłem., naturalistyczne zestawianieKierunek literacki ukazujący człowieka jako istotę biologiczną, zdeterminowaną przez instynkty i środowisko, często epatujący brzydotą. ludzi i zwierząt, ekspresja i emocjonalizm opisów służą podkreśleniu i wzmocnieniu oskarżenia zawartego w utworze. Oskarżenie skierowane jest przeciwko tym, którzy ponoszą odpowiedzialność za nędzę i ciemnotę ludu oraz za jego polityczną nieświadomość. Pisarz oskarża również przeciwników walki o niepodległość, skazujących samotnych bohaterów na beznadziejną działalność bez pomocy i wsparcia. Oskarżenie przechodzi w ostrzeżenie.
Pesymistyczny finał
Finał opowiadania nie pozostawia złudzeń. Żeromski kończy utwór zdaniem:
Zza świata szła noc, rozpacz i śmierć…
To mroczna zapowiedź zagłady grożącej całemu narodowi. Obrazuje nieodwracalny upadek i beznadzieję sytuacji, w jakiej znaleźli się Polacy po klęsce powstania. Chłop odzierający trupa Winrycha z ubrań staje się ostatecznym dowodem na to, że bez uświadomienia niższych warstw społecznych walka o wolność jest z góry skazana na porażkę.