Motyw natury – obojętność i biologizm

Motyw w skrócie

W noweli Żeromskiego natura nie jest tłem ani symbolem nadziei - jest obojętną maszynerią biologiczną, która działa niezależnie od ludzkich tragedii. Przyroda w Rozdzióbią nas kruki, wrony... nie współczuje, nie upamiętnia, nie osądza. Pożera. Kiedy Szymon Winrych - powstaniec przewożący broń dla resztek insurekcji - ginie zastrzelony przez rosyjskich ułanów, krajobraz jesiennej polskiej wsi nie zatrzymuje się nawet na chwilę. Kruki i wrony zlatują się na jego ciało z chłodną precyzją padlinożerców. Natura u Żeromskiego działa według jednej reguły: każda śmierć to pożywienie dla czegoś żywego. Ten biologizm - czerpany z naturalizmu i Darwinowskiej wizji przyrody jako nieustannej walki o przeżycie - nadaje noweli gorzki, niemal nihilistyczny wymiar.

Jak motyw się przejawia?

Kruki i wrony nad ciałem powstańca

Scena, która dała noweli tytuł, jest zarazem jej kulminacją i najdosłowniejszym wyrazem biologizmu. Po zastrzeleniu Winrycha przez kozacki oddział ptaki zlatują się natychmiast - bez patosu, bez wahania. Żeromski opisuje to z niemal dokumentalną precyzją: kruki szarpią ciało, wydziobują oczy, rozszarpują resztki munduru. Nie ma tu miejsca na żaden romantyczny gest przyrody. Ciało powstańca, który ryzykował życie w imię niepodległości, zostaje zredukowane do materii organicznej. Natura traktuje bohatera i zwykłe padło tak samo. To okrucieństwo bez złości - co czyni je jeszcze bardziej przytłaczające.

Jesienny pejzaż jako sceneria bez empatii

Zanim dojdzie do śmierci Winrycha, Żeromski wprowadza czytelnika w krajobraz jesiennej Polski - błoto, szare niebo, nagie pola, zmierzch. Ten pejzaż nie zapowiada tragedii w romantycznym stylu, nie „czuje" nadchodzącego nieszczęścia. Jest po prostu jesienny: zimny, obojętny, zajęty własnym cyklem zamierania. Przyroda trwa w swoim rytmie niezależnie od tego, czy pod jej szarym niebem toczą się walki o wolność, czy nie. Żeromski celowo unika personifikowania przyrody - żaden liść nie spada „ze smutkiem", żaden wiatr nie wyje żałobnie. To zerwanie z romantyczną tradycją współodczuwającej natury jest tutaj gestem ideowym, nie tylko estetycznym.

Bezimienny chłop i chłodna grabież

Po odejściu ułanów przy ciele Winrycha pojawia się bezimienny chłop. Ogląda zwłoki, po czym metodycznie obdziera je z butów i resztek odzieży. Nie ma w tej scenie ani buntu, ani współczucia - jest wyłącznie pragmatyczna kalkulacja przeżycia. Chłop funkcjonuje tu niemal jak kolejny element biologicznego łańcucha: po ptakach przychodzi człowiek. Żeromski nie ocenia tej postaci otwarcie, ale zestawienie jej działania z wcześniejszą sceną ptaków jest bezwzględne w swojej wymowie. Ludzka nędza i biologiczny instynkt samozachowawczy sytuują chłopa w tym samym porządku co kruki - poza historią, poza narodową ideą, wewnątrz natury.

Funkcja motywu

Biologizm przyrody służy Żeromskiemu do postawienia pytania, którego romantycy nigdy wprost nie zadawali: co zostaje z ofiary, gdy historia milczy, a lud nie pamięta? Winrych ginie bez świadków zdolnych do upamiętnienia jego śmierci. Natura pochłania jego ciało, chłop przywłaszcza ostatnie resztki materialnego istnienia. Nie ma grobu, nie ma epitafium, nie ma nawet imienia wpisanego w jakikolwiek zbiorowy rytuał żałoby. Obojętność przyrody wzmacnia tę pustkę do granic wytrzymałości.

Żeromski pisze tę nowelę trzydzieści lat po klęsce powstania styczniowego - w czasie, gdy dominowała pozytywistyczna praca organiczna i niechęć do romantycznych zrywów. Motyw natury-machiny biologicznej jest jego odpowiedzią na pytanie o sens ofiary: przyroda tej odpowiedzi nie daje, bo jej nie zna. Sensu trzeba szukać gdzie indziej - albo go nie ma wcale. Właśnie ta otwarta rana, którą nowela zostawia, czyni z biologizmu nie ozdobnik, lecz narzędzie do rozbicia wszelkiego heroicznego złudzenia.