Filozofia i umysłowość baroku

• 1545-1563
  Sobór trydencki

  Początek kontrreformacji i odnowy Kościoła katolickiego.

• 1637
  Rozprawa o metodzie

  Kartezjusz publikuje fundamenty nowożytnego racjonalizmu.

• 1670
  Myśli

  Pośmiertne wydanie zapisków Blaise'a Pascala.

Wiadomości wstępne

Barokowe przemiany myśli filozoficznej objęły wszystkie kraje Europy. Wizja rzeczywistości była w zasadzie jednolita, a każdy z wielkich myślicieli proponował system zwartySpójna, logicznie powiązana koncepcja filozoficzna tłumacząca całość rzeczywistości. i całościowy. Do głównych przedstawicieli myśli barokowej należeli: Thomas Hobbes, Nicolas Malebranche, Baruch Spinoza i Gottfried Wilhelm Leibniz. Równolegle głoszono rozmaite koncepcje życia duchowego, reprezentowane przez św. Franciszka Salezego, Blaise'a Pascala, mistyków oraz jansenistów.

W dobie niezwykłych osiągnięć astronomicznych i przyrodniczych pogłębiał się konflikt między chrześcijańskim optymizmemPrzekonanie o dobroci stworzenia i harmonii świata zaplanowanego przez Boga. a chrześcijańskim pesymizmemSkupienie na grzeszności, marności ludzkiego życia i surowości sądu ostatecznego.. Nastroje te wynikały ze starcia dwóch wielkich tradycji: świeżej, renesansowej, oraz odżywającej tradycji średniowiecznej. Człowiek baroku trwał w zawieszeniu pomiędzy sprzecznościami moralnymi i religijnymi. Filozofia szukała sposobu na wartościowe życie i odpowiedzi na pytanie, czy wartości tych szukać na ziemi, czy w niebie. Umysłowość tak rozdwojonego człowieka świetnie charakteryzuje fragment wiersza Stanisława Herakliusza Lubomirskiego:

Żyłem źle, żyłem dobrze, dałem przykład z siebie.
To sztuka: zażyć życia - a przecie być w niebie.

Problemy ideologiczne epoki krążyły wokół sporu o predestynacjęPogląd religijny, według którego losy człowieka i jego zbawienie są z góry określone przez Boga. i absolutyzm moralnościPogląd, że normy moralne są niezmienne, powszechne i niezależne od okoliczności. chrześcijańskiej. Intelektualiści zaczęli interesować się odmiennymi kulturami. Sprawy religijne nierozerwalnie łączyły się z polityką i filozofią. Wiek XVII nazywa się czasem wielkich systemów filozoficznych. Poza nowatorskim systemem Kartezjusza, nadal rozwijały się scholastyczneŚredniowieczny kierunek filozoficzny dążący do rozumowego udowodnienia dogmatów religijnych. filozofie, np. Francesco Suareza, z którego czerpali jezuiciZakon katolicki założony w XVI w., odgrywający główną rolę w edukacji i kontrreformacji..

Kartezjusz (René Descartes) - racjonalizm kartezjański

René Descartes, znany w Polsce jako Kartezjusz, urodził się w 1596 roku w La Haye-en-Touraine we Francji. Wywodził się z bogatej szlachty. Studiował prawo i medycynę, ale po krótkim epizodzie w armii poświęcił się wyłącznie matematyce i fizyce. Był katolikiem, jednak większość życia spędził w protestanckiej Holandii, a później w Szwecji, gdzie pomagał królowej założyć Szwedzką Akademię Nauk. Zmarł w 1650 roku w Sztokholmie.

Jego najsłynniejsze dzieło to Rozprawa o metodzie. Napisana po francusku w formie autobiografii, streszcza najważniejsze założenia jego systemu naukowego. Inne ważne prace to Medytacje o pierwszej filozofii (1641), Zasady filozofii (1644) oraz traktat etyczny Namiętności duszy (1649).

Filozofia Kartezjusza opiera się na dualizmieKoncepcja zakładająca istnienie dwóch pierwotnych, przeciwstawnych zasad lub substancji (np. duszy i ciała). umysłu i materii. Człowiek to przede wszystkim myślący umysł. Materia z kolei jest rozciągłościąCecha materii polegająca na zajmowaniu określonego miejsca w przestrzeni. w ruchu. Taka definicja sprzeciwiała się ujęciu arystotelesowskiemu, według którego człowiek składa się z duszy i jej formy, czyli ciała. U Kartezjusza istotę ludzkiego bytu stanowi wyłącznie umysł. Jest to filozofia racjonalistycznaNurt filozoficzny uznający rozum za jedyne pewne źródło poznania. - przyznaje naczelne miejsce rozumowi i oddziela wiedzę od wiary, tradycji, dogmatówPrawda wiary uznawana przez Kościół za objawioną i niepodlegającą dyskusji. i przesądów. Łacińskie słowo ratio oznacza rachunek, rozum, metodę.

Umysł, materia i wiedza

Według Kartezjusza myślenie nie zależy od materii. Czynnikiem decydującym o człowieczeństwie jest świadomość własnej wiedzy. Materia posiada geometryczne własności: kształt, wielkość, podzielność. Filozof przychylał się do heliocentryzmuTeoria astronomiczna Mikołaja Kopernika, według której Ziemia i planety krążą wokół Słońca. Galileusza, ale w obawie przed represjami Kościoła nie opublikował tej opinii.

Kartezjusz porównywał wiedzę do drzewa. Korzeniami była metafizykaDział filozofii badający najogólniejsze zasady bytu i rzeczywistości wykraczającej poza doświadczenie., pniem - fizyka, a gałęziami - nauki moralne i stosowane. Zadaniem filozofii było wyzbycie się wszelkich wątpliwości. W Medytacjach filozof poddaje w wątpliwość wszystko, co rejestrują zmysły. Całą zewnętrzną rzeczywistość, a nawet własne ciało, uznaje za możliwą ułudę. Dopiero fakt myślenia decyduje o istnieniu. Samo to, że zaczynamy wątpić, świadczy o tym, że istniejemy. Stąd wzięło się słynne hasło Cogito ergo sum (Myślę, więc jestem).

Dowody na istnienie Boga i oddzielenie nauki od wiary

Za pomocą myślenia Kartezjusz formułuje dowody na istnienie Boga. Twierdzi, że odnalazł w sobie ideę bytu doskonałego. Skoro istnienie jest najwyższą doskonałością, Bóg musi istnieć. Człowiek, istota ograniczona, nie mógłby sam wymyślić idei nieskończonego Boga. Tylko dzięki prawdomówności Stwórcy świat zewnętrzny nie jest całkowitą ułudą.

Kartezjusz oddzielił matematykę i fizykę od teologii. Bóg pozwala człowiekowi poznawać prawdy przyrody indukcyjnieMetoda wnioskowania od szczegółowych obserwacji do ogólnych wniosków. i dedukcyjnieMetoda wnioskowania od ogólnych założeń do szczegółowych wniosków.. Nauki matematyczne są logiczne i nie narażają człowieka na fałsz. Filozof mawiał, że nawet we śnie dwa plus dwa zawsze równa się cztery.

Blaise Pascal

Blaise Pascal urodził się w 1623 roku we Francji. Interesowały go głównie fizyka i geometria. W 1654 roku przeżył głębokie nawrócenie i związał się ze środowiskiem ascetówDobrowolne wyrzeczenie się dóbr i przyjemności życiowych w celu osiągnięcia doskonałości duchowej. z klasztoru Port-Royal, zwanych jansenistamiNurt teologiczny w katolicyzmie, bliski kalwinizmowi, kładący nacisk na surową moralność i predestynację.. Ich interpretacja pism św. Augustyna była bliska odczytaniom kalwińskimNurt protestantyzmu stworzony przez Jana Kalwina, kładący nacisk na surową moralność i predestynację..

Pascal napisał Prowincjałki, w których ostro skrytykował jezuickie podejście do moralności. Był wybitnym aforystąTwórca krótkich, zwięzłych sentencji wyrażających ogólną prawdę filozoficzną lub moralną.. Z jego Myśli pochodzą słynne zdania:

Człowiek jest tylko trzciną, najwątlejszą w przyrodzie; ale trzciną myślącą.
Umieramy samotnie.
Nos Kleopatry: gdyby był krótszy, całe oblicze ziemi wyglądałoby inaczej.
Serce ma swoje racje, których nie zna rozum.

Ostatnie zdanie bywa błędnie interpretowane jako zachęta do kierowania się wyłącznie uczuciami. Pascal nazywa sercem wiedzę intuicyjnąBezpośrednie, pozarozumowe uchwycenie prawdy lub istoty rzeczy., a rozumem - wiedzę dedukcyjną. Geometria jest według niego w dużej części nauką intuicyjną, a więc kieruje się pascalowskim sercem.

Baruch Spinoza

Baruch Spinoza urodził się w 1632 roku w hiszpańskojęzycznej rodzinie żydowskiej w Amsterdamie. W 1656 roku odrzucił nauki ortodoksyjneŚcisłe trzymanie się tradycyjnej, oficjalnie uznanej doktryny religijnej. i został wykluczony z synagogi. Pracował jako szlifierz soczewek, odmawiając przyjęcia etatu na uczelni. Żył samotnie do 1677 roku, kiedy to zmarł na gruźlicę. Wydał Zasady filozofii Kartezjusza oraz anonimowy traktat teologiczno-polityczny, w którym głosił demokratyczność rządów, wolność słowa i tolerancję religijną. Pośmiertnie ukazała się jego Etyka.

Filozofia Spinozy opierała się na przekonaniu, że istnieje tylko jedna substancja - nieskończony Bóg, który jest tożsamy z Naturą. Wyraża to panteistycznaPogląd filozoficzny utożsamiający Boga ze światem i naturą. sentencja Deus sive Natura (Bóg, czyli Natura). Bóg to substancjaByt istniejący sam przez się, niepotrzebujący do istnienia niczego innego., która do istnienia nie potrzebuje niczego oprócz siebie samej. Spinoza opisał myśl i rozciągłość jako atrybutyNierozłączna, istotna cecha danej substancji. Boga. Człowiek i inne istoty są jedynie konkretnymi konfiguracjami tych atrybutów.

Zarówno Bóg, jak i stworzenia, są zdeterminowaneKoncepcja, według której wszystkie zdarzenia są z góry wyznaczone przez łańcuch przyczynowo-skutkowy.. Wolność Boga polega na tym, że determinuje Go tylko własna wola. Człowiek ma ograniczoną wolność, ponieważ podlega prawom Natury. Popada w niewolę, gdy ulega namiętnościom. Spinoza wyróżniał emocje bierne (strach, gniew) i czynne (zrozumienie kondycji ludzkiej). Zamiana emocji biernych na czynne prowadzi do wolności. Spinoza opisał dobro i zło nie jako odrębne byty, ale jako relacje między bytami, co było w XVII wieku absolutną nowością.

Thomas Hobbes

Thomas Hobbes urodził się w 1588 roku. Studiował w Oksfordzie, pracował jako wychowawca w arystokratycznych domach. Swoje najsłynniejsze dzieło, traktat polityczny Lewiatan, napisał w Paryżu. Zmarł w 1679 roku. Jego poglądy wpisują się w tradycję angielskiego empiryzmuKierunek filozoficzny uznający doświadczenie zmysłowe za jedyne źródło ludzkiej wiedzy..

Hobbes uważał, że człowiek jest bardzo bliski zwierzęciu. Różni nas nie umysł, ale silniejsza wola. Filozof opisał stan wojnyHipotetyczny stan ludzkości przed powstaniem państwa i prawa, u Hobbesa oznaczający wojnę każdego z każdym. przed założeniem państwa - czas, w którym ludzie brutalnie konkurowali o władzę, dobra i sławę. Aby przetrwać, na mocy umowy społecznejTeoria wyjaśniająca powstanie państwa jako wynik dobrowolnego porozumienia jednostek. przekazali pełnię władzy suwerenowi. Hobbes nie popierał boskiego prawa królów. Twierdził, że prawo władzy pochodzi od jednostek, które zrzekły się części swoich praw w zamian za bezpieczeństwo.

John Locke

John Locke urodził się w 1632 roku. Podobnie jak Hobbes ukończył Oksford, ale jego poglądy polityczne były zupełnie inne. Locke uważał, że w stanie natury ludzie odczuwają prawa naturalneZbiór niezbywalnych praw przysługujących każdemu człowiekowi z racji samego urodzenia.: wolność i równość. Państwo powstaje wyłącznie po to, aby zapewnić bezpieczną kontrolę nad przestrzeganiem tych praw. Każdy rząd istnieje tylko dzięki aktualności umowy społecznej. Jeśli władza łamie prawa, społeczeństwo ma prawo ją obalić.

W dziele Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego Locke opisał idee i jakości. Jakości pierwotneObiektywne cechy ciał fizycznych, takie jak kształt, ruch czy masa. to stałość, kształt czy ruch. Jakości wtórne to barwy, dźwięki i smaki. Locke odróżniał też człowieka (substancję złożoną) od osoby (bytu zdolnego do samoświadomości). Jego filozofia przygotowała grunt pod rewolucyjne teorie Izaaka Newtona i rozwój oświecenia.

Gottfried Wilhelm Leibniz

Gottfried Wilhelm Leibniz urodził się w 1646 roku w Lipsku. Studiował matematykę i prawo. Niezależnie od Newtona odkrył rachunek różniczkowyDział wyższej matematyki badający zmienność funkcji, odkryty niezależnie przez Newtona i Leibniza.. Zmarł w 1716 roku w Hanowerze. Napisał m.in. Rozprawę metafizyczną, Teodyceę oraz Monadologię.

Leibniz twierdził, że świat zbudowany jest z prostych, niematerialnych elementów zwanych monadamiW filozofii Leibniza: prosta, niematerialna i niepodzielna substancja duchowa budująca świat.. Monada przypomina duszę, jest niepodzielna i zmienna tylko w sferze stanów umysłowych. Człowiek sam siebie determinuje, ale nie może przekroczyć ram swojej historii, wyznaczonej przez harmonię przedustawnąKoncepcja Leibniza, według której Bóg z góry zestroił działanie wszystkich monad w idealny porządek..

Bóg u Leibniza czyni to, co najlepsze. Żyjemy w najlepszym z możliwych światów, w którym dobro przeważa nad złem. Zło nie jest argumentem przeciwko Bogu, ponieważ wolna wola wyboru między dobrem a złem jest lepsza niż jej brak. Ten skrajny optymizm został później bezlitośnie wyśmiany przez Woltera w powiastce Kandyd.

Giordano Bruno i Galileusz

Giordano Bruno (ur. 1548) był włoskim dominikaninem i wędrownym uczonym. Czerpał z tradycji neoplatońskiejSystem filozoficzny nawiązujący do Platona, kładący nacisk na duchową jedność świata i emanację bytu od Boga.. Uważał, że świat posiada duszę, a natura jest nieskończona. Za głoszenie heliocentryzmu i panteizmu został spalony na stosie przez inkwizycjęInstytucja Kościoła katolickiego powołana do tropienia i zwalczania herezji. w 1600 roku w Rzymie.

Galileusz (1564-1642) zbudował pierwszy teleskop, którym potwierdził teorię Kopernika. Obalił wiele założeń Arystotelesa. Zmuszony przez inkwizycję do wyparcia się swoich poglądów, resztę życia spędził w areszcie domowym.

Nurty religijne baroku

W renesansie Bóg był hojnym dawcą dóbr. W baroku Stwórca stał się surowym sędzią i organizatorem ładu społecznego. Większość dzieł sztuki barokowej inspirowała religia. Wiązało się to z kontrreformacjąRuch w Kościele katolickim mający na celu odnowę wewnętrzną i walkę z wpływami protestantyzmu., podczas której Kościół katolicki starał się odzyskać pozycję utraconą w okresie reformacjiRuch religijny i społeczny w XVI-wiecznej Europie, który doprowadził do rozłamu w chrześcijaństwie i powstania protestantyzmu.. Nasiliła się nietolerancja, ale też zamiłowanie do bogatych ceremonii.

Kontrreformacja

Ten ruch intelektualny wewnątrz Kościoła katolickiego miał ogromne znaczenie dla sztuki i polityki Europy. Jego początek wyznaczył sobór trydenckiSobór powszechny Kościoła katolickiego (1545-1563), który potępił reformację i zapoczątkował odnowę Kościoła. (1545-1563). Kontrreformacja miała na celu zahamowanie protestantyzmu, reformę wewnętrzną oraz przywrócenie Kościołowi rzymskokatolickiemu roli hegemonaCałkowita dominacja i przywództwo jednej grupy lub państwa nad innymi..

Mistycyzm

Mistycyzm to emocjonalne, ponadzmysłowe doświadczenie uniesienia religijnego. Korzenie tego zjawiska sięgają Dalekiego Wschodu, kabałyMistyczny nurt judaizmu poszukujący ukrytego sensu w tekstach świętych. i gnozyStarożytny nurt religijno-filozoficzny opierający zbawienie na tajemnej wiedzy duchowej.. Głównym założeniem jest zatarcie granicy między podmiotem a bóstwem. Człowiek wchodzi w stan ekstazyStan najwyższego uniesienia duchowego, połączony z utratą świadomości świata zewnętrznego., osiągając bezpośrednią łączność z Bogiem poprzez żarliwą modlitwę i medytację.

W baroku mistycyzm silnie oddziaływał na wyobraźnię. W Polsce propagowali go karmelici i karmelitanki bose, opierając się na pismach św. Jana od Krzyża i św. Teresy z Avila. Do najsłynniejszych polskich mistyków należała Teresa od Jezusa Marchocka. Nurt ten przeniknął do sztuki - doskonałym przykładem jest rzeźba Berniniego Ekstaza świętej Teresy. W literaturze polskiej wpływy mistycyzmu widać u Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, Sebastiana Grabowieckiego czy Szymona Szymonowica.

Jansenizm

Jansenizm to kontrreformacyjny ruch teologiczny, uznany w 1655 roku za herezję. Opierał się na myśli św. Augustyna o ludzkiej deprawacji, grzechu pierworodnym i konieczności boskiej łaski. Nazwa pochodzi od flamandzkiego teologa Kornela Jansena, autora dzieła Augustinus.

Ośrodkiem jansenizmu był podparyski klasztor Port-Royal, z którym związany był m.in. Blaise Pascal. Janseniści wierzyli w predestynację - tylko nieliczni zostali wybrani do zbawienia. Byli przeciwnikami kultu świętych i częstej spowiedzi. Z powodu kwestionowania roli wolnej woli w procesie otrzymywania łaski, ruch został potępiony przez papieży i jezuitów.

Inne dziedziny nauki

Barok często nazywa się stuleciem erudycji. W połowie XVII wieku ukazał się atlas Geografia universalis. Ruszyły badania historyczne, we Francji Jean Mabillon dał podwaliny naukowej dyplomatykiNauka pomocnicza historii zajmująca się badaniem autentyczności i formy dawnych dokumentów.. Tworzono krytyczne opracowania żywotów świętych, zakładano stowarzyszenia naukowe we Florencji i Rzymie. Kontynuowano wielkie odkrycia geograficzne i rozwój astronomii.