Literatura powszechna baroku - ogólna charakterystyka
Literatura powszechna baroku to zapis głębokiego niepokoju epoki, w której człowiek po odkryciach astronomicznych musiał odnaleźć się w nieskończonym wszechświecie. Twórcy odeszli od renesansowej harmonii na rzecz szokowania odbiorcy, skomplikowanych konceptów i językowego przepychu. Obok zawiłej poezji manierystycznej w Europie rozwijał się także rygorystyczny francuski klasycyzm oraz hiszpański teatr Złotego Wieku.
Autor: Magdalena Frankiewicz-Piórek
Czas czytania: 7 min
Spis treści
Nowy obraz świata i cele literatury
Zjawiska barokowe w kulturze europejskiej narodziły się jako reakcja na nowy obraz świata. Kiedy udowodniono, że Ziemia nie stanowi centrum wszechświata, człowiek nagle stanął twarzą w twarz z nieskończonością. Renesansowy porządek, jasność i harmonia zaczęły ustępować miejsca literaturze chaotycznej, pełnej lęku i asymetrii. Do głosu doszły motywy średniowieczno-romantyczne: mistycyzmWiara w możliwość bezpośredniego, duchowego kontaktu z Bogiem poza rozumem., makabryzmEksponowanie w sztuce motywów śmierci, rozkładu i brzydoty., a nawet satanizmW literaturze: fascynacja złem, mrokiem i siłami demonicznymi jako elementami buntu..
Przejście od renesansu do baroku nie nastąpiło z dnia na dzień. Początkowo twórcy wciąż używali klasycznych form, ale wtłaczali w nie zupełnie nowe emocje: niewiarę w potęgę ludzkiego rozumu i poczucie słabości jednostki. Z czasem naśladownictwo antyku zastąpiono dążeniem do absolutnej oryginalności.
Pisarze barokowi postawili przed sobą dwa główne cele retoryczne: persuadere (przekonać odbiorcę) oraz permovere (poruszyć go, wywołać silne emocje). Służyły temu niezwykłe pomysły, paradoksyTwierdzenie logicznie sprzeczne, które po głębszej analizie ukazuje nieoczekiwaną prawdę. i operowanie ostrym dowcipem.
Manieryzm i europejskie nurty poetyckie
Pojęcie manieryzmu odnosi się do całej epoki i wywodzi się ze sztuk plastycznych. Każdy autor dążył do wypracowania własnej, niepodrabialnej maniery pisarskiej. Niezależnie od kraju, literaturę tego nurtu łączyło nasycenie dziwnością i elementami zaskoczenia.
Fundamentem barokowej poezji stał się konceptyzm. Ten włosko-hiszpański kierunek zakładał, że utwór musi opierać się na jednym, błyskotliwym pomyśle (koncepcie). Teoretycy nurtu, tacy jak Hiszpan Baltasar Gracián czy Włoch Emanuele Tesauro, uważali, że sztuka nie powinna naśladować natury, bo ta jest niedoskonała. Prawdziwe piękno tworzy dopiero agudezaZ hiszpańskiego: ostrość, ciętość umysłu. Zdolność do tworzenia zaskakujących skojarzeń. artysty. Poeta miał odkrywać ukryte relacje między zjawiskami i wyrażać je przez zwięzłą, szokującą metaforę lub oksymoronZestawienie wyrazów o wykluczającym się znaczeniu, np. "żywy trup".. W Polsce głównym badaczem i popularyzatorem poezji konceptualnej był Maciej Kazimierz Sarbiewski.
W różnych krajach Europy ten kunsztowny styl przybrał lokalne nazwy i specyficzne cechy:
Styl stworzony przez Giambattistę Marino. Skupiał się na zmysłowej rozkoszy, wirtuozerii językowej i szokującej puencieZaskakujące, dobitne sformułowanie zamykające utwór literacki.. Obfitował w hiperboleŚrodek stylistyczny polegający na celowym wyolbrzymieniu zjawiska. i śmiałe erotyki.
Nurt zapoczątkowany przez Luisa de Góngorę. Wyróżniał się skrajną zawiłością, kwiecistością, przekształcaniem słów łacińskich i nagromadzeniem erudycyjnych aluzjiNie wprost wyrażone nawiązanie do innego dzieła, osoby lub wydarzenia..
Styl wywodzący się od Johna Lyly'ego. Oznaczał język skrajnie sztuczny, przesadny, pełen wyszukanych ozdobników i symetrycznych konstrukcji zdań.
Styl paryskich salonów literackich XVII wieku. Oznaczał wykwintność, barwność, ale często też przeładowanie i napuszenie. Wyśmiewał go później Molier.
Marino, mistrz włoskiego baroku, podsumował ten pęd do oryginalności słynnym zdaniem:
Kto nie potrafi zdumiewać, niechaj idzie do stajni.
Klasycyzm francuski
Podczas gdy reszta Europy tonęła w barokowym chaosie, Francja szybko powróciła do rygorystycznego klasycyzmu. Wynikało to z polityki Ludwika XIV, Króla Słońce, który scentralizował władzę absolutną. W państwie, w którym król mówił „Państwo to ja”, sztuka również musiała być uporządkowana i poddana ścisłym regułom. Nad czystością języka i formy czuwała Akademia FrancuskaInstytucja państwowa założona w 1635 r., stojąca na straży poprawności języka i norm literackich..
- 1635Powstanie Akademii Francuskiej
Początek instytucjonalnej kontroli nad literaturą i językiem we Francji.
- 1636Premiera „Cyda”
Pierre Corneille wystawia tragikomedięGatunek dramatyczny łączący elementy tragiczne z komicznymi i szczęśliwym zakończeniem., która wywołuje spór o zasady klasycznego teatru.
- 1674„Sztuka poetycka”
Nicolas Boileau kodyfikuje żelazne zasady francuskiego klasycyzmu.
Złoty wiek przeżywał francuski teatr. Pierre Corneille w swoim słynnym Cydzie ukazał dramatyczny konflikt między obowiązkiem i honorem a miłością. Akademia Francuska skrytykowała go za złamanie zasady prawdopodobieństwaWymóg klasycyzmu, by akcja utworu była logiczna i zgodna z życiowym doświadczeniem widzów. oraz pozostawienie bohatera przy życiu, ale publiczność pokochała ten utwór.
Mistrzem czystej, klasycznej tragedii był Jean Racine. W dziełach takich jak Fedra skupiał się na niszczycielskiej sile ludzkich namiętności. Jego bohaterowie są samotni w świecie, w którym Bóg milczy, a emocje wprowadzają tragiczny chaos.
Zupełnie inne oblicze teatru prezentował Molier. Choć zaliczany do klasyków, często łamał zasadę trzech jednościKlasyczna reguła teatru wymagająca jedności czasu (24h), miejsca (jedna lokacja) i akcji (jeden wątek).. Stworzył nowoczesną komedię charakterówTyp komedii skupiający się na wyolbrzymieniu i wyśmianiu konkretnej wady głównego bohatera.. W Skąpcu czy Świętoszku bezlitośnie piętnował religijną obłudę, naiwność i zakłamanie wyższych sfer.
Teoretyczne ramy tego nurtu spisał Nicolas Boileau w Sztuce poetyckiej. Według niego poezja miała naśladować naturę ludzką, opierać się na rozumie i czerpać wzorce z antyku. Odrzucał barokowe udziwnienia i przypadkowe metafory. Z kolei w literaturze dydaktycznej triumfował Jean de La Fontaine. Jego wierszowane Bajki, kontynuujące tradycję Ezopa, w subtelny sposób portretowały ludzkie wady. Znalazły one później naśladowców w Polsce, m.in. w twórczości Ignacego Krasickiego.
Poezja metafizyczna w Anglii
Pod koniec XVI wieku w Europie zgasł renesansowy optymizm. Sceptycyzm i poczucie kryzysu najszybciej przeniknęły do poezji angielskiej. Powstała tam poezja metafizycznaNurt poezji barokowej łączący skomplikowane rozważania filozoficzno-teologiczne z kunsztowną formą.. Twórcy łączyli trudne tematy filozoficzne z wyszukaną formą, wprowadzając do wierszy słownictwo z zakresu teologii i nauk ścisłych.
Najwybitniejszym przedstawicielem tego nurtu był John Donne. Pisał niezwykłe erotyki i poezję religijną, często zacierając granice między nimi - zmysłowy wiersz potrafił płynnie przejść w modlitwę. W utworze Waleta, żalu zabraniająca siłę miłości porównywał do śmierci, a w sonecieKunsztowny utwór poetycki złożony z 14 wersów, podzielony na część opisową i refleksyjną. Śmierci, próżno się pysznisz... nawiązywał do teologii zbawienia, zapowiadając ostateczny koniec samej śmierci.
Złoty Wiek literatury hiszpańskiej
W XVII wieku Hiszpania, czerpiąca bogactwa z kolonii, przeżywała niesamowity rozkwit kulturalny. Ożyła tam średniowieczna tradycja romansów rycerskichŚredniowieczny gatunek opowiadający o wyidealizowanych przygodach rycerzy walczących za wiarę i damę serca..
Genialną kpiną z tej mody stał się Don Kichot z Manchy Miguela de Cervantesa. Główny bohater, ubogi szlachcic, pod wpływem lektury traci rozum i wyrusza w świat jako błędny rycerz. Towarzyszy mu wierny giermek, Sanczo Pansa. Cervantes mistrzowsko skontrastował te dwie postacie: naiwny idealizm rycerza zderza się z chłodnym, racjonalnym osądem prostego giermka. Don Kichot walczy ze złem w imię ukochanej Dulcynei, która w rzeczywistości jest zwykłą wiejską dziewczyną.
Dzieło Cervantesa, pomyślane jako parodia eposu rycerskiegoRozbudowany utwór epicki opiewający czyny historycznych lub legendarnych bohaterów., z czasem stało się uniwersalną opowieścią o idealizmie. Sam Don Kichot przerodził się w symbol marzyciela, a jego starcie z młynami dało początek popularnemu do dziś związkowi frazeologicznemu „walka z wiatrakami”, oznaczającemu beznadziejny trud.
Hiszpański teatr tamtego okresu również miał swoich gigantów. Lope de Vega seryjnie pisał sztuki poświęcone kultowi honoru, mistrzowsko budując intrygi. Z kolei Pedro Calderón de la Barca tworzył dramaty o głębokim podłożu filozoficznym. Jego Książę niezłomny badał granice ludzkiej wytrwałości, a Życie jest snem (którego akcja rozgrywa się w Polsce) idealnie oddawało barokowe obsesje: lęk przed iluzorycznością świata i rozważania nad wolną wolą.