„Buszujący w zbożu” a „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza – dwa oblicza buntu przeciwko sztuczności

Bohater uwięziony w cudzej formie

Holden Caulfield nieustannie powtarza słowo phony, demaskując fałsz dorosłych. Dyrektorzy szkół faworyzujący bogatych rodziców czy koledzy udający twardzieli budzą jego wstręt. Józio Kowalski wpada w podobną pułapkę, choć Witold Gombrowicz opisuje ją w kategoriach filozoficznych. GębaGombrowiczowskie pojęcie oznaczające maskę, rolę lub wizerunek narzucany człowiekowi przez otoczenie. odbiera autentyczność. Z kolei upupienieProces wtłaczania człowieka w stan sztucznej, wymuszonej niedojrzałości i naiwności. sprowadza dorosłego mężczyznę do roli bezradnego ucznia. Obaj bohaterowie czują, że ich prawdziwe „ja” znika pod warstwą społecznych oczekiwań.

Ucieczka jako jedyna odpowiedź

Wyrzucony z Pencey Prep Holden nie wraca prosto do domu. Włóczy się po Nowym Jorku, odwiedza bary, zagląda do muzeum i wypytuje taksówkarzy o kaczki z Central Parku. Szuka przestrzeni wolnej od udawania. Józio również wybiera ucieczkę. Wyrywa się ze szkoły profesora Pimki, opuszcza nowoczesny dom MłodziakówRodzina z Ferdydurke, reprezentująca sztuczny, wymuszony nowoczesny styl życia i wyzwolenie z tradycji., a na końcu ucieka z ziemiańskiego dworu wuja Konstantego w Bolimowie. Rzeczywistość nieustannie go jednak dogania. Zawsze czeka na niego kolejna forma.

Dzieciństwo – utracony raj czy pułapka?

Amerykański nastolatek obsesyjnie wraca myślami do młodszej siostry Phoebe i zmarłego brata Alliego. Dzieci to dla niego jedyni autentyczni ludzie, nieskażeni jeszcze dorosłym wyrachowaniem. Słynna wizja łapania maluchów biegnących ku przepaści to metafora ochrony niewinności.

Gombrowicz bawi się motywem niedojrzałościKategoria filozoficzna u Gombrowicza, oznaczająca brak ustalonej formy, żywiołowość, ale też niższość., odwracając go ironicznie. Stan ten nie ma nic wspólnego z czystością. To opresyjna forma przyklejana przez innych. Upupiony Józio staje się ofiarą cudzej władzy nad własną tożsamością. Salinger tęskni za dziecięcą autentycznością. Polski prozaik bezlitośnie drwi z samego pojęcia autentyczności.

Szkoła jako laboratorium opresji

Pencey Prep symbolizuje instytucję formatującą ludzi według jednego wzorca. Reklamy obiecują kształtowanie chłopców na dzielnych mężczyzn, co Holden kwituje śmiechem. Jego współlokator Stradlater to idealny produkt tej machiny – atrakcyjny, pewny siebie i całkowicie pusty w środku.

W Ferdydurke szkoła przypomina scenę teatralną. Pojedynek na minySłynna scena z Ferdydurke, w której Miętus i Syfon walczą na grymasy twarzy, symbolizując starcie różnych postaw życiowych. między Miętusem a Syfonem czy lekcja profesora Bladaczki obnażają absurd edukacji. Gombrowicz ukazuje szkołę jako rytuał wymuszania konformizmuPostawa polegająca na podporządkowaniu się normom, wartościom i poglądom obowiązującym w danej grupie.. Nauczyciele udają, że przekazują wiedzę. W rzeczywistości walczą o pełną kontrolę nad umysłami uczniów.

Ból psychologiczny kontra filozoficzna groteska

Holden opowiada swoją historię z zakładu psychiatrycznego. Jego bunt autentycznie boli. Ucieczka kończy się załamaniem, płaczem i gorączką. Czytelnik otrzymuje psychologiczny portret chłopaka na granicy kryzysu.

Gombrowicz wybiera groteskęKategoria estetyczna łącząca elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem, często deformująca rzeczywistość.. Józio nie cierpi w sensie psychologicznym. Zostaje wciągnięty w absurdalne sytuacje, które przerysowują mechanizmy społeczne. Scena z parobkiem Walkiem to filozofia ubrana w kostium farsyOdmiana komedii o błahej fabule, oparta na komizmie sytuacyjnym i przerysowaniu postaci.. Ferdydurke pyta o naturę formy i odpowiada śmiechem. Buszujący w zbożu pyta, jak przetrwać w zakłamanym świecie, i zostawia czytelnika w milczeniu.

Indywidualny kryzys a diagnoza zbiorowa

Historia Caulfielda wypływa z konkretnych ran: śmierci brata, wyobcowania, braku więzi. To opowieść osadzona w realiach Nowego Jorku lat 50., portretująca zamożną klasę średnią.

Ferdydurke to traktatRozprawa naukowa lub filozoficzna podejmująca w sposób wyczerpujący określony problem. o kondycji ludzkiej. Gęba i upupienie to mechanizmy wpisane w każdą relację społeczną i każdą kulturę. Abstrakcyjny ton powieści Gombrowicza wynika z chęci stworzenia uniwersalnej diagnozy, niezależnej od czasu i miejsca akcji.

Brak łatwych rozwiązań

W finale amerykańskiej powieści Holden obserwuje Phoebe jeżdżącą na karuzeli w strugach deszczu. Czuje chwilowy spokój. Nie jest to ostateczne rozwiązanie problemów, ale daje cień nadziei na zmianę.

Józio ucieka z kolejnej pułapki w następną. Powieść kończy się bez katharsisOczyszczenie emocjonalne, którego według Arystotelesa miał doświadczyć widz tragedii antycznej.. Wyjście z formy okazuje się niemożliwe – jedynym ratunkiem pozostaje świadomość jej istnienia.

Jak wykorzystać to zestawienie w wypracowaniu?

Poniższe argumenty możesz wykorzystać w wypracowaniu maturalnym:

• Zestawienie motywów: Pojęcie Gęby oznacza maskę narzuconą przez otoczenie. Holden Caulfield, nazywając dorosłych phony, intuicyjnie walczy z tym samym zjawiskiem, choć nie używa filozoficznego języka Józia.
• Różnica w ujęciu: Gombrowicz analizuje problem formy społecznej z chłodnym dystansem. Salinger zanurza czytelnika w subiektywnym bólu bohatera, traktując jego bunt jako głęboki kryzys psychologiczny.
• Wniosek porównawczy: Temat narzuconych ról społecznych przekracza granice kultur. Józio Kowalski w przedwojennej Polsce i Holden Caulfield w powojennym Nowym Jorku doświadczają tego samego przymusu bycia kimś, kim nie chcą być.