Geneza II cz. Dziadów

Kowno, samotność i nieszczęśliwa miłość

Po ukończeniu studiów na Uniwersytecie Wileńskim Adam Mickiewicz musiał podjąć pracę nauczyciela. Skierowano go do Kowna. Zderzenie tętniącego życiem Wilna z prowincjonalnym miasteczkiem wywołało u poety głębokie poczucie osamotnienia. Zostawił za sobą przyjaciół z Towarzystwa FilomatówTajne stowarzyszenie studentów i absolwentów Uniwersytetu Wileńskiego, do którego należał Mickiewicz., a sama praca w szkole mocno go frustrowała.

Latem 1820 roku Mickiewicz poznał Marylę Wereszczakównę. Bywał w jej rodzinnym majątku w Tuhanowiczach i zapałał do niej wielkim uczuciem. Dziewczyna była już jednak narzeczoną hrabiego Wawrzyńca Puttkamera. W lutym 1821 roku wzięła z nim ślub. Biedny kowieński nauczyciel nie miał szans w starciu z bogatym arystokratą. Osobisty dramat pogłębiła wiadomość o śmierci matki poety.

Ucieczką od rzeczywistości stała się literatura. Mickiewicz zaczytywał się w dziełach Schillera, Goethego i Byrona. Odnajdywał w nich bohaterów podobnych do siebie – wyobcowanych, cierpiących i przeżywających nieszczęśliwą miłość.

Powstanie Dziadów wileńsko-kowieńskich

Właśnie w tym mrocznym okresie życia poeta rozpoczął pracę nad II, a następnie IV częścią dramatu. Ze względu na miejsce powstawania, literaturoznawcy nazywają je Dziadami wileńsko-kowieńskimi.

Obie części ujrzały światło dzienne w 1823 roku w Wilnie. Znalazły się w drugim tomie Poezyj, tuż obok powieści poetyckiej Grażyna. Całość poprzedzał wiersz dedykacyjny Upiór oraz autorska przedmowa. Mickiewicz wyjaśnił w niej istotę tytułowego obrzędu.

Ludowe wierzenia i "uczta kozła"

Z przedmowy dowiadujemy się, że Mickiewicz oparł swój utwór na autentycznych wierzeniach ludowych. Na terenach Litwy, Białorusi i wschodnich kresach dawnej Rzeczypospolitej współistniały ze sobą światy żywych i umarłych. Ludność odprawiała tajemniczy, pogański obrzęd zwany ucztą kozłaDawna nazwa obrzędu Dziadów, wywodząca się prawdopodobnie od ofiar ze zwierząt składanych w czasach pogańskich..

Uroczystość odbywała się na cmentarzach, najczęściej w wigilię Wszystkich Świętych. Gromadzono jadło, trunki i owoce, aby wywoływać dusze zmarłych. Chłopi wierzyli, że w ten sposób ulżą cierpieniu duchów, które nie mogły zaznać pośmiertnego spokoju.

Mickiewicz zetknął się z tą obrzędowością jeszcze w dzieciństwie. Pogańska tradycja mocno podziałała na jego wyobraźnię, co sam przyznał we wstępie do dramatu:

Cel tak pobożny święta, miejsca samotne, czas nocny, obrzędy fantastyczne przemawiały do mojej imaginacji; słuchałem bajek, powieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami; a we wszystkich zamyśleniach poczwarnych można było dostrzec pewne dążenia moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie przedstawiane.

Dodał również jasną deklarację dotyczącą formy swojego dzieła:

Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacjeFormuły magiczne, zaklęcia wypowiadane lub śpiewane w celu wywołania określonego skutku, np. przywołania ducha. są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte.

Echa biografii i nowa moralność

Dwie pierwsze chronologicznie części Dziadów stanowią lustrzane odbicie osobistych doświadczeń autora. Przebija przez nie gorycz porażki, ból odrzucenia i echa nieszczęśliwej miłości. Równocześnie utwór pokazuje głębokie zanurzenie w kulturze prostego ludu.

Mickiewicz odnalazł w wiejskiej społeczności surową, ale sprawiedliwą moralność. Zgodnie z nią każda wina pociąga za sobą karę, a człowieczeństwo mierzy się zdolnością do współodczuwania i niesienia pomocy innym. Poeta zrealizował tu postulaty ze swojego manifestu – ballady RomantycznośćBallada Mickiewicza z 1822 roku, uznawana za programowy manifest polskiego romantyzmu.. Odrzucił chłodny racjonalizm na rzecz "prawd żywych", szukając drogowskazów w ludowej intuicji i metafizyce.