Elementy dramatu antycznego i szekspirowskiego w II cz. Dziadów

Antyczne fundamenty w ludowym obrzędzie

Mickiewicz buduje strukturę dramatu na wzór starożytnej tragedii greckiejGatunek dramatu antycznego, w którym bohaterowie mierzą się z nieuniknionym przeznaczeniem (fatum).. Rytm wydarzeń wyznacza Guślarz. Pełni on funkcję antycznego koryfeuszaW teatrze starogreckim przewodnik chóru, który intonował pieśni i prowadził dialog z aktorami., kierując przebiegiem rytuału i wywołując kolejne zjawy. Towarzyszy mu Chór wieśniaków. Podobnie jak w teatrze starożytnym, zbiorowość ta otwiera i zamyka akcję, co odpowiada greckim partiom parodos i exodosOdpowiednio: pieśń chóru na wejście (rozpoczęcie) oraz pieśń na wyjście (zakończenie) w dramacie antycznym.. Chór w kaplicy powtarza najważniejsze przestrogi moralne, wzmacniając ich wydźwięk.

Autor rygorystycznie przestrzega antycznej zasady trzech jednościKlasyczna reguła dramaturgiczna wymagająca ograniczenia akcji do jednego wątku, jednego miejsca i czasu nie dłuższego niż 24 godziny.. Akcja toczy się wyłącznie w przycmentarnej kaplicy. Czas wydarzeń zamyka się w kilku nocnych godzinach, od zmroku do północy. Fabuła skupia się wokół jednego wątku – samego obrzędu Dziadów.

Zachowana zostaje również zasada decorumAntyczna zasada stosowności, zakazująca m.in. pokazywania na scenie scen drastycznych i krwawych.. Grecy nie pokazywali na scenie okrucieństwa, a o śmierci bohaterów informowali posłańcy. Mickiewicz stosuje podobny zabieg wobec Widma Złego Pana. Największy grzesznik, rozszarpywany przez ptaki, nie ma prawa wejść do kaplicy stanowiącej przestrzeń sacrumSfera świętości, obszar poświęcony bóstwu, oddzielony od zwykłego, świeckiego świata (profanum).. Zjawę widać jedynie przez okno.

Polski poeta odrzuca jednak grecki fatalizmWiara w nieuchronne, z góry określone przeznaczenie, przed którym człowiek nie może uciec.. Bohaterowie Sofoklesa czy Ajschylosa byli z góry skazani na klęskę przez fatum. W Dziadach człowiek dysponuje wolną wolą. Sam kształtuje swój los i ponosi pełną odpowiedzialność za popełnione czyny.

Szekspirowska fantastyka i moralność

Związki z twórczością Williama Szekspira widać już na pierwszej stronie tekstu. Mickiewicz poprzedził dramat mottem z Hamleta:

Są dziwy w niebie i na ziemi, o których
ani śniło się waszym filozofom.

Te słowa wyznaczają dwudzielną budowę świata przedstawionego. Rzeczywistość ziemska płynnie przenika się z zaświatami. Duchy pełnią tu funkcję podobną do zjaw z dramatów angielskiego mistrza. Duch ojca Hamleta domagał się sprawiedliwości za morderstwo. Zjawy w kaplicy również przynoszą ze sobą problem winy i kary w surowym, ludowym ujęciu. Z kolei czarownice z Makbeta budowały mroczny nastrój – dokładnie tak samo działają zaklęcia i przepowiednie Guślarza.

Szekspirowski synkretyzmŁączenie w jednym utworze różnych, często skrajnych elementów, np. tragizmu z komizmem lub liryki z epiką. pozwala Mickiewiczowi budować ostre kontrasty. Sielankowy obraz fruwających Aniołków zderza się z makabryczną wizją Złego Pana. Delikatność pasterki Zosi kontrastuje z ponurym milczeniem ostatniego upiora. Takie zestawienie skrajnych emocji dynamizuje akcję i potęguje grozę.

Romantyczny buntownik i otwarta forma

Postaci Szekspira to wybitne indywidualności, targane potężnymi namiętnościami. Podobny rys nosi Milczące Widmo, które pojawia się pod koniec obrzędu. Zjawa przychodzi nieproszona i ignoruje zaklęcia Guślarza. Krwawa pręga na piersi oraz kontekst wiersza Upiór sugerują samobójczą śmierć z powodu nieszczęśliwej miłości.

Pojawienie się tego ducha rozbija tradycyjny porządek rytuału. Rozbija też klasyczną formę samego dramatu. II część Dziadów kończy się nagle, bez wyraźnego rozwiązania akcji. Ta fragmentaryczność i kompozycja otwartaBudowa utworu pozbawiona jednoznacznego zakończenia, pozostawiająca losy bohaterów nierozstrzygnięte. to już czysto romantyczne innowacje. Mickiewicz wykorzystał antyczne i szekspirowskie ramy, by ostatecznie je przekroczyć i stworzyć zupełnie nową jakość w polskiej literaturze.