Wątki sakralne i ludyczne w II części Dziadów
Obrzęd dziadów opisany przez Adama Mickiewicza łączy w sobie pogańskie wierzenia ludowe z chrześcijańską nauką o zbawieniu. Pisarz ukazuje ten dawny rytuał jako widowisko teatralne, w którym zaklęcia guślarza przeplatają się z modlitwą. Zderzenie sfery sakralnej i ludycznej buduje mroczną atmosferę dramatu, podkreślając uniwersalną potrzebę sprawiedliwości oraz kontaktu z zaświatami.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Pogańskie korzenie i chrześcijański kamuflaż
Obrzęd dziadówPrzedchrześcijański obrzęd ku czci zmarłych przodków, polegający na karmieniu dusz i ułatwianiu im osiągnięcia spokoju. sięga czasów głębokiego pogaństwa. W epoce Adama Mickiewicza wciąż obchodzono go w wielu powiatach Litwy. Robiono to jednak w ścisłej tajemnicy. Kościół surowo tępił podobne praktyki, uznając je za zabobon. Poeta wspomina o tym bezpośrednio w przedmowie do dramatu:
W teraźniejszych czasach, ponieważ światłe duchowieństwo i właściciele usiłowali wykorzenić zwyczaj połączony z zabobonnymi praktykami i zbytkiem częstokroć nagannym, pospólstwo więc święci Dziady tajemnie w kaplicach i pustych domach niedaleko cmentarza.
Tradycja ludowa okazała się niezwykle żywotna. Nie odrzuciła nowej wiary, lecz wchłonęła ją, tworząc zjawisko synkretyzmu religijnegoŁączenie się elementów różnych, często odmiennych religii i wierzeń w jedną spójną całość.. Na dawne, pogańskie fundamenty nałożył się system chrześcijańskich symboli i praktyk. Prosty lud wierzył, że ofiarowując zmarłym jedzenie i napoje, przynosi realną ulgę duszom cierpiącym w czyśćcu.
Ludyczny wymiar obrzędu
Wątek ludyczny wiąże się z teatralnością samego rytuału. Słowo to pochodzi od łacińskiego rzeczownika ludusŁacińskie pojęcie oznaczające zabawę, rozrywkę, a także sztukę teatralną lub igrzyska.. Dziady to nie tylko modlitwa, ale przede wszystkim widowisko. Akcja toczy się w mrocznej scenerii. Zamknięta kaplica, środek nocy, trumna pośrodku i brak jakiegokolwiek dostępu światła z zewnątrz budują grozę.
Nad przebiegiem ceremonii czuwa GuślarzPrzewodnik chóru i mistrz ceremonii podczas obrzędu dziadów, pełniący funkcję pośrednika między światem żywych i umarłych.. Wykonuje on ściśle określone, rytualne czynności. Zapala garść kądzieli, podpala kocioł wódki, rzuca w ogień wianek ze święconego ziela. Każdy z tych gestów służy wezwaniu innej kategorii duchów. Towarzyszą temu powtarzające się, niemal magiczne formuły:
Przyzywamy, zaklinamy.
Gdy duchy otrzymują to, po co przyszły, Guślarz odsyła je równie stanowczym zaklęciem: Zostawże nas w pokoju! A kysz, a kysz!
Dramaturgia II części „Dziadów” opiera się na silnych kontrastach. Mickiewicz zderza ze sobą delikatne aniołki (Józia i Rózię) z ohydnym Widmem Złego Pana. Operuje też światłem i dźwiękiem – mrok rozpraszają nagłe rozbłyski ognia, a ciszę przerywa rytmiczny, budujący napięcie śpiew chóru: Ciemno wszędzie, głucho wszędzie...
Sacrum wkracza na cmentarz
Sfera ludowych praktyk nierozerwalnie splata się ze sferą sacrumSfera świętości, rzeczy boskich i religijnych, przeciwstawiana świeckiej sferze profanum.. Mickiewicz celowo umieszcza akcję w okolicach Dnia ZadusznegoChrześcijańskie święto obchodzone 2 listopada, poświęcone modlitwie za dusze zmarłych przebywające w czyśćcu.. Cel obu świąt – pogańskiego i chrześcijańskiego – jest identyczny: pomoc duszom pokutującym za ziemskie winy. Lud doskonale rozumiał chrześcijańskie pojęcie czyśćcaW teologii katolickiej stan, w którym dusze zmarłych oczyszczają się z grzechów przed wejściem do nieba., ponieważ idealnie wpisywało się ono w jego wiarę w konieczność odpokutowania każdego błędu.
Najwyższą instancją w dramacie pozostaje Bóg. Guślarz wielokrotnie powołuje się na „Boży rozkaz” i „zrządzenie Boże”. Świat przedstawiony w utworze ma uporządkowaną, chrześcijańską strukturę – istnieje niebo dla zbawionych i piekło dla potępionych. Kiedy pojawia się duch pasterki Zosi, Guślarz pyta z niedowierzaniem, czy to obraz Bogarodzicy. Zmarłe dzieci przybierają postać aniołków.
W kaplicy pojawiają się również typowo chrześcijańskie rekwizyty. Guślarz używa krzyża, kropidła wziętego z ołtarza, stułyElement szaty liturgicznej kapłana, symbolizujący władzę duchowną i godność urzędu. oraz gromnicy. Zespolenie obu tradycji najlepiej widać w samych zaklęciach. Odprawiając duchy, mistrz ceremonii płynnie przechodzi od chrześcijańskiej modlitwy do ludowego odpędzania uroków:
Teraz z Bogiem idźcie sobie.
A kto prośby nie posłucha,
W imię Ojca, Syna, Ducha.
Widzicie Pański krzyż?
Nie chcecie jadła, napoju,
Zostawcie nas w spokoju!
A kysz, a kysz!
Zarówno pasterkę, jak i milczące Widmo, Guślarz żegna słowami: Idźże sobie z Panem Bogiem. Elementy obrzędowe, rytualne gesty i religijne symbole tworzą spójną całość. Mickiewicz udowadnia, że pod warstwą pogańskich wierzeń i chrześcijańskich dogmatów kryje się ta sama, uniwersalna moralność ludowa.