IV część Dziadów jako wielkie romantyczne studium miłości
Czwarta część „Dziadów” Adama Mickiewicza to dogłębna analiza psychologiczna człowieka opanowanego przez destrukcyjną namiętność. Główny bohater, Gustaw, w swoim dramatycznym monologu ukazuje miłość jako siłę potężniejszą niż śmierć, ale jednocześnie prowadzącą do obłędu i samozatracenia. Utwór dekonstruuje romantyczny mit idealnego uczucia, zderzając marzenia ukształtowane przez literaturę z brutalną rzeczywistością konwenansów społecznych.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Miłość jako absolutny sens istnienia
W IV części „Dziadów” miłość całkowicie dominuje nad życiem Gustawa. Bohater ulega jej bez reszty, tracąc własną tożsamość. Od momentu, gdy pokochał, cały świat przestał mieć dla niego znaczenie. Wyraża to w słynnym wyznaniu:
Ach, odtąd dla niej tylko, o niej, przez nią, za nią!
Dla Gustawa miłość nie jest zwykłym zauroczeniem. To mistyczny związek dwóch połówek jednej istoty, idealne dopasowanie dusze bliźniaczeRomantyczna koncepcja dusz stworzonych dla siebie przez Boga, które dążą do połączenia niezależnie od ziemskich przeszkód.. Uczucie to traktuje jako dar od Boga, zapisany w gwiazdach jeszcze przed narodzinami:
[…] nas Bóg urządził ku wspólnemu życiu,
Jednakowa nam gwiazda świeciła w powiciu,
Równi, choć różnych zdarzeń wykształceni ciekiem,
Postawą sobie bliscy, jednostajni wiekiem,
Ten sam powab we wszystkim, toż samo niechcenie,
Też same w myślach składanie i czuciach płomienie.
Bohater przyznaje, że duszą i sercem roztopił się w ukochanej. Myślał jej myślami, oddychał jej oddechem. Żyjąc w ten sposób, stał się zaledwie cieniem samego siebie.
Zgubny wpływ „zbójeckich ksiąg”
Wyobrażenie Gustawa o idealnej miłości nie wzięło się znikąd. Ukształtowały je zbójeckie księgiLektury, które ukształtowały wyidealizowany, oderwany od rzeczywistości światopogląd romantyków, prowadząc ich do życiowych tragedii.. Bohater wprost obwinia literaturę o swoje nieszczęście. Wymienia tu konkretne tytuły: Nowa HeloizaPowieść Jana Jakuba Rousseau z 1761 roku, ukazująca konflikt między autentycznym uczuciem a normami społecznymi. Rousseau oraz Cierpienia młodego WerteraPowieść epistolarna J.W. Goethego, której główny bohater popełnia samobójstwo z powodu nieszczęśliwej miłości. Goethego. To one nauczyły go szukać ideału, który w brutalnym świecie po prostu nie istnieje.
Historia Gustawa ma silne podłoże autobiograficzne. Adam Mickiewicz przeżył w młodości nieszczęśliwą miłość do Maryli Wereszczakówny. Dziewczyna pochodziła z zamożnej rodziny i ostatecznie poślubiła hrabiego Wawrzyńca Puttkamera. Rozpacz po stracie ukochanej stała się dla poety bezpośrednim impulsem do napisania IV części „Dziadów”.
Zderzenie z rzeczywistością i obłęd
Uczucie, któremu tak bezgranicznie poddał się Gustaw, z góry skazane było na porażkę. Dwoje kochających się ludzi rozdzieliły konwenanse społecznePowszechnie akceptowane w danym środowisku normy zachowania, często opierające się na podziałach majątkowych i klasowych.. Odmienne pochodzenie i brak majątku sprawiły, że ukochana została wydana za mąż za „odpowiedniejszego”, bogatego kandydata.
Odrzucony Gustaw przeżywa niewyobrażalne cierpienie. Pogrąża się w rozpaczy i popada w obłęd. Nie potrafi znieść widoku ślubu ukochanej z innym mężczyzną. Z rozpaczy popełnia samobójstwo. W dramacie powraca do domu Księdza jako upiórW wierzeniach ludowych duch zmarłego, który z powodu ciężkich grzechów lub samobójstwa nie może zaznać spokoju i wraca na ziemię. – Pustelnik, by w Godzinie Przestrogi ponownie, w makabrycznym geście, przebić własne serce sztyletem.
Uczucie potężniejsze od śmierci
W historii Gustawa miłość okazuje się siłą przekraczającą granice życia. Bohater głęboko wierzy, że rozstanie z ukochaną nie jest ostateczne. Skoro ich dusze zostały związane przez Boga na wieki, żadna ziemska siła nie zdoła ich trwale rozłączyć. Skoro wspólne szczęście nie było im dane na ziemi, jedyną nadzieją pozostaje śmierć.
[…] gdy nad podłym wzbijemy się ciałem,
Złączy się znowu jedność, dusza z duszą zleje […]
Czekając na ten moment, Gustaw błądzi po świecie jako cień. Cierpi w samotności, odbywając karę za grzech samobójstwa, ale wciąż żyje nadzieją na ostateczne zjednoczenie.
Kto ponosi winę za tragedię?
Mickiewiczowskie studium miłości nie daje prostych odpowiedzi. Trudno jednoznacznie wskazać winnego tragedii Gustawa. Czy winna jest ukochana, która uległa presji i wybrała bogatego męża? Czy winne jest społeczeństwo i jego sztywne podziały klasowe? A może winne są romantyczne lektury, które wypaczyły umysł młodzieńca? Istnieje też możliwość, że winę ponosi sam Gustaw, pozwalając, by namiętność całkowicie odebrała mu rozum.
Bohater sam próbuje dojść do prawdy. Analizuje swoją przeszłość, rozkłada własne uczucia na czynniki pierwsze. Tę postawę zapowiada już motto utworu, zaczerpnięte z dzieła Goethego:
Podniosłem wszystkie zmurszałe całuny leżące w trumnach; oddaliłem wzniosłą pociechę rezygnacji, jedynie po to, by sobie wciąż mówić: – Ach, przecież to nie tak było! Tysiąc radości zrzucono na zawsze w doły, a ty stoisz tu sam i przeliczasz je. Nienasycony! nienasycony! nie otwieraj całkowicie podartej księgi przeszłości!… Czyż nie dość jeszcze jesteś smutny?
Gustaw pragnie zrozumieć. Zamiast zapomnieć i poddać się rezygnacji, z premedytacją „podnosi zmurszałe całuny”. Jego chaotyczne, pełne ekspresji wypowiedzi tworzą niezwykle wiarygodny portret psychologiczny człowieka złamanego. Miłość w IV części „Dziadów” to potężny żywioł. Potrafi unieść człowieka do raju, ale równie szybko strąca go w najgłębsze otchłanie piekła.