Portret tragicznego kochanka romantycznego w IV części Dziadów
Gustaw z IV części „Dziadów” to klasyczny przykład bohatera werterowskiego, którego życie zostało całkowicie zdominowane przez nieszczęśliwą miłość. Jego biografia ukazuje destrukcyjną siłę uczucia, prowadzącą od absolutnego zatracenia w ukochanej kobiecie aż do samobójstwa i pośmiertnej udręki. Mickiewicz stworzył postać skrajnego indywidualisty, buntującego się przeciwko konwenansom społecznym w imię mistycznego związku dusz.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 4 min
Spis treści
W pułapce absolutnego uczucia
Gustaw reprezentuje modelowy typ romantycznego kochanka, straconego dla świata przez szaleńczą namiętność. Jego biografia idealnie wpisuje się w schemat bohatera werterowskiegoTyp postaci literackiej charakteryzujący się wybujałą wyobraźnią, skrajną uczuciowością, poczuciem wyobcowania i skłonnością do samobójstwa z powodu nieszczęśliwej miłości.. To skrajny indywidualista. Przeżywa zawód miłosny, poddaje się poczuciu bezsensu, stopniowo popada w obłęd i ostatecznie odbiera sobie życie.
Miłość zdominowała jego egzystencję. Uległ jej całkowicie, skazując się na niewyobrażalne cierpienie.
Ach, odtąd dla niej tylko, o niej, przez nią, za nią!
Od momentu zakochania przestało się liczyć cokolwiek innego. Początkowo czuł się szczęśliwy. Twierdził, że znalazł drugą połowę swojej istoty i doznawał rajskich pieszczot. Szybko jednak zatracił własną tożsamość. Roztopił się w ukochanej – myślał jej myślą, oddychał jej oddechem, stając się za życia zaledwie cieniem człowieka.
Zgubny wpływ „książek zbójeckich”
Gustaw precyzyjnie wskazuje winnych swojego tragicznego losu. Jego wyobrażenie o uczuciach ukształtowały konkretne lektury: „Nowa Heloiza” Rousseau oraz „Cierpienia młodego Wertera” Goethego. Nazywa je wprost książkami zbójeckimiDzieła literackie, które ukształtowały fałszywy, wyidealizowany obraz świata i miłości u romantyków, prowadząc ich do życiowych tragedii..
Młodości mojej niebo i tortury!
One zwichnęły osadę moich skrzydeł
I wyłamały do góry,
Że już nie mogłem nad dół skręcić lotu.
To właśnie literatura kazała mu szukać boskiej kochanki. Żył w sferze ciągłych fantazji, a jego wypaczone oczekiwania zderzyły się z brutalną rzeczywistością. Wierzył głęboko w koncepcję bliźniaczych duszRomantyczne przekonanie, że Bóg stworzył dwoje ludzi idealnie do siebie pasujących, którzy muszą się odnaleźć, by zaznać pełni szczęścia.. Był przekonany, że Bóg stworzył go i jego ukochaną do wspólnego życia.
[…] nas Bóg urządził ku wspólnemu życiu,
Jednakowa nam gwiazda świeciła w powiciu,
Równi, choć różnych zdarzeń wykształceni ciekiem,
Postawą sobie bliscy, jednostajni wiekiem,
Ten sam powab we wszystkim, toż samo niechcenie,
Też same w myślach składanie i czuciach płomienie.
Bunt i odrzucenie świata
Kobieta ostatecznie wybrała małżeństwo z bogatszym i lepiej urodzonym mężczyzną. Gustaw oskarża ją o zerwanie świętych węzłów.
Gdy nas wszędzie tożsamość łączy niedościgła,
Bóg osnuł przyszłe więzy
(z żalem największym)
a tyś je rozstrzygła!
Dla niego to właśnie mistyczna więź dusz, a nie formalny sakrament małżeństwa, ma charakter uświęcony. Wierzy jednak, że rozstanie nie jest ostateczne. Skoro wspólne szczęście nie jest możliwe na ziemi, nadzieję daje śmierć.
[…] gdy nad podłym wzbijemy się ciałem,
Złączy się znowu jedność, dusza z duszą zleje […]
Historia Gustawa jest silnie inspirowana biografią samego Adama Mickiewicza. Poeta przeżył nieszczęśliwą miłość do Maryli Wereszczakówny, która – podobnie jak ukochana bohatera – pochodziła z wyższych sfer i poślubiła zamożnego hrabiego Wawrzyńca Puttkamera.
Po rozstaniu bohater przechodzi głęboki kryzys egzystencjalnyStan psychiczny, w którym człowiek traci poczucie sensu życia, kwestionuje swoje cele i wartości, często odczuwając pustkę i lęk.. Szukał wielkiego szczęścia, a znalazł jedynie rozczarowanie niestałością kobiet i panującymi stosunkami społecznymi. Buntuje się przeciwko normom. Neguje wartość konwencjonalnego małżeństwa, nazywając je pogrzebaniem kobiety za życia.
W rozmowie z Księdzem widać jego skrajny egoizm. Skoncentrowany wyłącznie na własnym cierpieniu, nie myśli o uczuciach dawnej kochanki ani jej męża. Brakuje mu dystansu. Pod wpływem szoku, jakim był widok wesela ukochanej, uznaje, że tylko śmierć uwolni go od przytłaczającego bólu.
Wieczna kara upiora
Samobójstwo nie przynosi jednak ukojenia. Gustaw to bohater cierpiący zarówno za życia, jak i po śmierci. Staje się upioremW wierzeniach ludowych i literaturze romantycznej: duch zmarłego, który z powodu popełnionych grzechów lub silnych namiętności nie może zaznać spokoju i wraca na ziemię., który jak cień błądzi za ukochaną. Jego męka potrwa aż do jej śmierci – dopiero wtedy będą mogli połączyć się w zaświatach.
Co roku powraca na ziemię, by odbyć karę i ponownie przeżyć swoje życie, w tym moment samobójstwa. Sam tłumaczy powód swojej pośmiertnej wędrówki:
Bo słuchajcie i zważcie u siebie,
Że wedle Bożego rozkazu:
Kto za życia choć raz był w niebie;
Ten po śmierci nie trafi od razu.
Miłość w IV części „Dziadów” to siła potężniejsza niż śmierć. Z jednej strony pozwala sięgnąć nieba, z drugiej – niszczy i prowadzi do zguby. Uczucie Gustawa obnaża słabość człowieka, który ucieka od rzeczywistości, wybierając wieczne cierpienie zamiast kompromisu ze światem.