Geneza utworu
Johann Wolfgang von Goethe pracował nad swoim najważniejszym dramatem przez niemal sześćdziesiąt lat, od wczesnej młodości aż do śmierci. Inspiracją do stworzenia dzieła stała się szesnastowieczna legenda o wędrownym alchemiku, który zaprzedał duszę diabłu. Ostateczny kształt utworu ewoluował od młodzieńczego „Urfausta”, przez niepełny fragment, aż po monumentalną, dwuczęściową tragedię o zbawieniu człowieka.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
„Faust” to ewenement w historii literatury. Johann Wolfgang von Goethe tworzył ten dramat przez większość swojego życia. Pierwsze szkice powstały w latach siedemdziesiątych XVIII wieku. Ostatnie poprawki do drugiej części autor naniósł tuż przed śmiercią w 1832 roku. Żadne inne dzieło nie pochłonęło go na tak długo i nie urosło do tak potężnych rozmiarów.
Historyczny zalążek dramatu
Goethe nie wymyślił głównego bohatera. Postać ta miała realne korzenie w XVI-wiecznych Niemczech. Żył tam wówczas Johann Georg Faust, wędrowny alchemikŚredniowieczny lub renesansowy badacz poszukujący kamienia filozoficznego i eliksiru życia., astrolog i szarlatan. Już za jego życia krążyły o nim mroczne opowieści. Współcześni opisywali go jako człowieka, który zawarł pakt z diabłem w zamian za wiedzę i nadnaturalne moce. Po jego śmierci około 1540 roku legenda zaczęła żyć własnym życiem.
W 1587 roku frankfurcki wydawca Johann Spies opublikował Historia von D. Johann Fausten. Była to kompilacjaDzieło powstałe z połączenia fragmentów innych tekstów lub opowieści. historii o czarnoksiężniku, który przez dwadzieścia cztery lata korzystał z usług MefistofelesaImię diabła w legendzie o Fauście, wywodzące się prawdopodobnie z języka hebrajskiego lub greckiego., a ostatecznie poniósł straszliwą karę. Książka natychmiast zyskała ogromną popularność. Zainspirowała Christophera Marlowe'a do napisania Tragicznych dziejów doktora Fausta (ok. 1592), a z czasem trafiła do repertuaru teatrów ludowych.
Urfaust, czyli pierwsze szkice
Goethe poznał historię Fausta jako dziecko. Oglądał jarmarczne przedstawienia marionetekPopularna forma rozrywki jarmarcznej, w której lalki poruszane są za pomocą nitek lub drutów. w rodzinnym Frankfurcie. Temat wrócił do niego, gdy jako dwudziestokilkulatek studiował prawo w Strasburgu. Pochłaniał wtedy idee burzy i naporuNiemiecki prąd literacki zwiastujący romantyzm, stawiający na bunt, emocje i geniusz jednostki. i zaczął pisać własną wersję tej opowieści.
Tekst z tego okresu nazywamy dziś Urfaustem (pra-Faustem). Goethe nigdy nie planował go publikować. Rękopis przetrwał wyłącznie dzięki Luise von Göchhausen, damie dworu weimarskiego, która potajemnie sporządziła odpis. Odnaleziono go dopiero w 1887 roku. Urfaust jest krótki. Skupia się na wątku Małgorzaty, pełnym emocjonalnego napięcia i bezpośrednich dialogów. Nie ma w nim jeszcze filozoficznych monologów ani słynnego Prologu w niebieKluczowa scena otwierająca dramat, w której Bóg zakłada się z Mefistofelesem o duszę Fausta..
Fragment z 1790 roku i pierwsza część tragedii
Po przeprowadzce do Weimaru w 1775 roku Goethe na lata odłożył pracę nad dramatem. Pochłonęły go obowiązki urzędnicze. Dopiero podróż do Włoch (1786–1788) przyniosła mu artystyczne odrodzenie i skłoniła do powrotu do rękopisu.
W 1790 roku wydał Faust. Ein Fragment. Była to wersja niekompletna, urwana w połowie, bez rozwiązania wątku Małgorzaty. Autor sam traktował ten tekst jako niedokończony szkic.
Decydujący impuls do ukończenia pierwszej części dramatu dał Goethemu Friedrich Schiller. W latach 1794–1805 obaj pisarze prowadzili intensywną korespondencję. Schiller regularnie motywował przyjaciela, aby ten wreszcie domknął historię alchemika.
Ostatecznie w 1808 roku ukazała się Faust. Część pierwsza tragedii. Goethe miał wtedy pięćdziesiąt dziewięć lat. To właśnie ta wersja funkcjonuje dziś jako lektura szkolna. Obejmuje Prolog w niebie, pakt z diabłem, scenę w pracowni oraz pełny wątek Małgorzaty zakończony w więzieniu.
Część druga – dzieło starca
Nad drugą częścią autor pracował przez kolejne dwadzieścia lat. Ukończył ją w 1831 roku, w wieku osiemdziesięciu jeden lat. Wyraźnie traktował ten tekst jako swój literacki testament. Nakazał, aby rękopis opublikowano dopiero po jego śmierci. Książka ukazała się w 1832 roku.
Druga część drastycznie różni się od pierwszej. Jest alegorycznaMotyw w dziele sztuki, który poza znaczeniem dosłownym ma ukryty, umowny sens., abstrakcyjna i nasycona mitologią. Akcja przenosi się z prowincjonalnego miasteczka na dwory cesarskie i do starożytnej Grecji, gdzie główny bohater spotyka Helenę Trojańską. Przez dekady krytycy uważali ten tekst za trudny w odbiorze i wręcz niemożliwy do wystawienia na scenie.
Ewolucja filozoficzna autora
Dlaczego Goethe pisał ten utwór tak długo? Wielokrotnie porzucał rękopis, ponieważ nie potrafił znaleźć odpowiedzi na pytania, które sam stawiał. Historia człowieka szukającego absolutnej wiedzy stała się jego prywatną obsesją.
„Faust musi ostatecznie osiągnąć zbawienie”
Taką notatkę Goethe sporządził już na wczesnym etapie prac. Stanowiło to całkowite zerwanie z ludową tradycją, która zawsze kończyła się potępieniem czarnoksiężnika. Ocalenie bohatera wymagało zbudowania skomplikowanego teologicznego rusztowania. Stąd wziął się zakład między Bogiem a szatanem oraz finalne wniebowzięcieW finale dramatu dusza Fausta zostaje uniesiona do nieba przez anioły, co stanowi ostateczny triumf boskiego miłosierdzia.. Dramat dojrzewał i zmieniał się razem ze swoim twórcą przez całe jego dorosłe życie.