Faust a Mistrz i Małgorzata - porównanie wizerunku szatana i motywu paktu
Zestawienie „Fausta” Johanna Wolfganga von Goethego z „Mistrzem i Małgorzatą” Michaiła Bułhakowa ukazuje ewolucję motywu paktu z diabłem na przestrzeni ponad stu lat. Oba dzieła łączy postać ironicznego szatana oraz motyw zbawczej miłości kobiety, jednak różni je cel moralny i status głównego bohatera. Analiza tych tekstów pozwala zrozumieć, jak romantyczna wiara w potęgę ludzkiego poznania zderza się z dwudziestowiecznym doświadczeniem totalitaryzmu.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Szatan jako ironista, a nie potwór z widłami
Goethe pisał swoje dzieło przez całe dorosłe życie, wydając pierwszą część w 1808 roku. Bułhakow tworzył w cieniu stalinowskiego terroru, aż do śmierci w 1940 roku. Mimo przepaści czasowej rosyjski pisarz wbudował dramat Goethego w strukturę swojej powieści. EpigrafCytat umieszczony na początku utworu, sugerujący jego główną myśl lub przesłanie. do „Mistrza i Małgorzaty” brzmi:
„Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie dobro czyni.”Te słowa wypowiada u Goethego Mefistofeles. U Bułhakowa stają się one dosłowną wizytówką Wolanda.
Ani Mefistofeles, ani Woland nie przypominają diabłów ze średniowiecznych fresków. Nie straszą siarką. Ich główną bronią jest ironia. Mefistofeles komentuje ludzką głupotę z dystansem rozbawionego obserwatora. Kiedy Faust zachwyca się Małgorzatą, diabeł natychmiast sprowadza wzniosłe uczucia do poziomu fizjologii. Woland w Moskwie robi coś analogicznego. Podczas seansu w teatrze VariétésFikcyjny teatr w Moskwie, w którym Woland demaskuje chciwość radzieckiego społeczeństwa. demaskuje chciwość i konformizm tłumu, rzucającego się na deszcz banknotów. Obaj diagnozują ludzką naturę, a ich destrukcyjne działania ostatecznie obnażają prawdę o człowieku.
Za obydwoma dziełami stoi ta sama legenda o historycznym Janie Fauście – wędrownym alchemiku i astrologu z XVI wieku, który rzekomo zaprzedał duszę diabłu. Goethe zrehabilitował tę postać, czyniąc z niej symbol ludzkiego dążenia do wiedzy. Bułhakow poszedł o krok dalej, przenosząc mit w sowiecką teraźniejszość i sprawdzając, co z diabelskiej tradycji przetrwało w świecie, który oficjalnie wyparł się metafizyki.
Pakt jako zakład, nie prosta sprzedaż duszy
Popularne wyobrażenie paktu z diabłem to prosty handel: dusza za bogactwo. W obu omawianych dziełach schemat ten jest znacznie subtelniejszy. Faust zakłada się z Mefistofelesem, że żaden moment życia nie sprawi mu takiej satysfakcji, by wypowiedział słowa: „Trwaj, chwilo, jesteś piękna!”. Stawką jest filozoficzne pytanie o możliwość osiągnięcia pełni szczęścia przez człowieka.
U Bułhakowa pakt również nie ma formy umowy podpisanej krwią. Woland pojawia się, ocenia sytuację i pomaga na własnych zasadach. Małgorzata prosi go o ratunek dla Mistrza, w zamian pełniąc rolę gospodyni na Balu SzatanaCoroczny bal wydawany przez Wolanda, na którym gospodynią musi być kobieta o imieniu Małgorzata.. To nie transakcja handlowa. To negocjacja między równorzędnymi partnerami.
Dwie Małgorzaty i przekraczanie granic
Uczucie do kobiety uruchamia kluczowe zdarzenia w obu tekstach. Faust zakochuje się w prostej dziewczynie z prowincji. Ta miłość popycha go do zbrodni – pośrednio przyczynia się do śmierci matki i brata dziewczyny. Na końcu dramatu to jednak umierająca Małgorzata ratuje duszę Fausta. Z nieba pada wyraźny komunikat: „zbawiona”.
Bułhakowska Małgorzata również staje się wybawicielką. Jej miłość do Mistrza jest silniejsza niż strach przed diabłem. Mistrz w akcie rozpaczy pali swoje dzieło, a Małgorzata ratuje ocalałe karty i decyduje się na sojusz z siłami piekielnymi, byleby ocalić ukochanego. Obie bohaterki udowadniają, że miłość potrafi przekroczyć granicę między światem żywych a zaświatami.
Sługa Boga kontra niezależny sędzia
Mefistofeles działa w ściśle określonych ramach. W Prologu w niebieScena otwierająca „Fausta”, w której Bóg i Mefistofeles zakładają się o duszę tytułowego bohatera. Bóg i szatan zawierają zakład. Mefistofeles porusza się tylko w granicach boskiego przyzwolenia. Jest antagonistąPostać będąca przeciwnikiem głównego bohatera, wprowadzająca konflikt do fabuły., ale podległym – przypomina prokuratora w boskim procesie.
Woland nie podlega nikomu widocznemu. W powieści Bułhakowa brakuje sceny analogicznej do Prologu. Diabeł przybywa do Moskwy z własnej inicjatywy i wydaje wyroki według autorskiego kodeksu. Nikt go nie kontroluje. Bułhakow pisał w państwie, gdzie oficjalnie Boga nie było, więc jego szatan musiał być samowystarczalny.
Zbawienie a święty spokój
Goethe pokazuje drogę człowieka ku zbawieniu przez ciągłe dążenie. Faust grzeszy i krzywdzi innych, ale nieustannie pcha się naprzód. Zostaje zbawiony nie za dobre uczynki, lecz za to, że nigdy nie przestał szukać. To optymistyczna antropologiaW literaturze: koncepcja człowieka, jego natury, miejsca w świecie i relacji z absolutem. epoki romantyzmuEpoka literacka stawiająca na pierwszym miejscu uczucie, indywidualizm i bunt przeciwko ograniczeniom rozumu..
Bułhakow patrzy na świat znacznie chłodniej. Mistrz nie zostaje zbawiony w sensie goethańskim. Otrzymuje „spokój”, a nie „światłość”. To nagroda dla człowieka całkowicie wypalonego przez system. Rosyjski pisarz nie wierzy w romantyczne ocalenie. Ufa jedynie temu, że sztuka i miłość przetrwają, nawet jeśli sam twórca stracił siły do walki.
Rola paktu dla głównego bohatera
Faust zawiera układ z Mefistofelesem świadomie. Robi to z pozycji intelektualisty, który wie, czym ryzykuje. To jego osobisty bunt przeciw ograniczeniom ludzkiego poznania. Mistrz u Bułhakowa nie zawiera żadnego paktu. To Małgorzata negocjuje z Wolandem w jego imieniu, gdy on sam ukrywa się w klinice psychiatrycznej.
Faust jest podmiotemOsoba aktywnie działająca i podejmująca decyzje, w przeciwieństwie do biernego przedmiotu działań innych. swojej historii. Mistrz staje się raczej jej przedmiotem. To odwrócenie ról doskonale obrazuje różnicę między romantycznym heroizmem a realiami XX wieku, gdzie jednostka często traciła możliwość wyboru.
Podsumowanie motywów
U Goethego szatan jest narzędziem w rękach OpatrznościBoska opieka nad światem i ludźmi, kierująca biegiem wydarzeń ku ostatecznemu dobru. i testem dla człowieka. U Bułhakowa staje się jedyną sprawiedliwością w świecie, gdzie władza kłamie i niszczy. Woland karze donosicieli i ocala rękopis. Robi to, czego nie potrafiła zapewnić żadna instytucja w stalinowskiejOkres dyktatury Józefa Stalina w ZSRR, charakteryzujący się masowym terrorem i kultem jednostki. Moskwie. Bułhakow świadomie gra z tradycją Goethego, by przemycić prawdy niemożliwe do wypowiedzenia wprost w ZSRR lat 30.
Jak wykorzystać w wypracowaniu?
Pisząc wypracowanie maturalne, możesz użyć następujących argumentów:
- Podobieństwo szatanów: Zarówno Mefistofeles, jak i Woland pełnią rolę ironicznych diagnostów ludzkiej natury. Ujawniają słabości człowieka, by ostatecznie służyć wyższemu porządkowi.
- Przesunięcie ciężaru decyzji: Faust zawiera pakt jako świadomy akt buntu intelektualnego. W powieści Bułhakowa to Małgorzata negocjuje z diabłem, przejmując inicjatywę od złamanego systemem bohatera.
- Dialog literacki: Epigraf z „Fausta” otwierający „Mistrza i Małgorzatę” umieszcza powieść w tradycji goethańskiej. Bułhakow wykorzystuje ten mit, by pokazać jego nowe znaczenie w państwie totalitaryzmu.