Konteksty w Fauście (filozoficzny, literacki i historyczny)

Kontekst filozoficzny: spór o granice rozumu

Faust opanował filozofię, prawo, medycynę i teologię. Mimo to czuje wewnętrzną pustkę. Goethe pisał swoje dzieło w czasach, gdy oświeceniowy kult rozumu zaczął pękać pod własnym ciężarem. Osiemnastowieczny racjonalizmKierunek filozoficzny przyznający rozumowi główną rolę w procesie poznania świata. obiecywał dotarcie do prawdy poprzez naukę i logikę. Główny bohater wypróbował tę drogę i ostatecznie odrzucił ją jako złudną.

W pierwszym monologu uczony stwierdza wprost, że po zgłębieniu wszystkich nauk nadal błądzi. Wiedza dała mu jedynie świadomość własnej ignorancji. Słychać tu echo sokratejskiego „wiem, że nic nie wiem”. U Goethego brzmi to jednak znacznie mroczniej, bo towarzyszy temu frustracja i chęć siłowego przekroczenia ludzkich ograniczeń. Sokrates znajdował spokój w akceptacji niewiedzy. Faust szuka wyjścia za wszelką cenę.

Tłem dla dramatu jest spór między determinizmem a wolną wolą. Mefistofeles zakłada się z Bogiem, że zdoła odwieść uczonego od dobra. Traktuje ludzką wolę jako podatną na manipulację. Bóg ma zupełnie inne zdanie. Cała fabuła rozgrywa tę sprzeczność. Faust wielokrotnie wybiera zło i krzywdzi Małgorzatę, ale finalnie dostępuje zbawienia. Autor staje po stronie wolności wyboru, nie dając przy tym łatwych moralnych odpowiedzi.

Silny wpływ na tekst wywarła filozofia Barucha SpinozyXVII-wieczny filozof, twórca panteizmu utożsamiającego Boga z naturą.. Jego koncepcja deus sive natura (Bóg, czyli natura) przebija przez sceny, w których bohater szuka kontaktu z duchem przyrody i odrzuca suchy scholastycyzm. Mefistofeles bywa tu interpretowany jako uosobienie spinozjańskiego „negującego” aspektu świata. To siła niszcząca, bez której jednak nic nowego nie mogłoby powstać.

Kontekst literacki: od Hioba do legendy o doktorze Fauście

Prolog w niebie wprost nawiązuje do konkretnego wzorca biblijnego. Struktura tej sceny to lustrzane odbicie Księgi HiobaKsięga mądrościowa Starego Testamentu poruszająca problem niezawinionego cierpienia (teodycea).. Diabeł staje przed obliczem Boga i proponuje zakład o duszę człowieka. W biblijnym pierwowzorze szatan pyta, czy Hiob zachowa wiarę po utracie całego majątku i rodziny. W dramacie Goethego Mefistofeles chce sprawdzić, czy zdoła odciągnąć Fausta od stwórcy poprzez spełnianie jego najskrytszych pragnień. Oba zakłady testują granice ludzkiej natury. Bóg w obu przypadkach wyraża absolutne przekonanie, że człowiek wytrzyma próbę.

„Znasz Fausta?” – pyta Mefistofeles. „Mego sługę” – odpowiada Pan.

Ta krótka wymiana zdań niesie ciężar całej starotestamentowej tradycji.

Drugi filar literacki to legenda o historycznym Janie Fauście. Był to wędrowny mag i szarlatan z przełomu XV i XVI wieku. Według ludowych podań zawarł on pakt z diabłem w zamian za nadnaturalną wiedzę i moc. W 1587 roku Johann Spies wydał we Frankfurcie popularną książkę Historia von D. Johann Fausten. Rozsławiła ona tę postać w całej Europie. Na jej podstawie Christopher Marlowe napisał w 1592 roku Tragiczne dzieje doktora Faustusa. W tej angielskiej wersji uczony ginie i trafia do piekła bez szans na odkupienie.

Tekst czerpie również z tradycji średniowiecznego moralitetuŚredniowieczny gatunek dramatyczny ukazujący walkę dobra ze złem o duszę człowieka (psychomachia).. Walka o duszę między siłami światła i ciemności to stały schemat dawnych sztuk teatralnych. Występował w nich Everyman (Każdy Człowiek), kuszony przez uosobienie Grzechu i prowadzony przez Cnotę. Goethe rozbija tę konwencję. Jego bohater nie jest alegoryczną figurą, lecz konkretnym, psychologicznie złożonym człowiekiem. Sam schemat walki o duszę pozostaje jednak nienaruszony.

Kontekst historyczny: rewolucja, Sturm und Drang, romantyzm

Prace nad tekstem rozpoczęły się około 1772 roku. Było to ścisłe centrum epoki Sturm und Drang(Burza i napór) – wczesnoromantyczny ruch w literaturze niemieckiej buntujący się przeciwko racjonalizmowi.. Młodzi niemieccy pisarze buntowali się przeciwko oświeceniowemu racjonalizmowi i sztywnym klasycznym regułom. Głosili wyższość uczucia nad rozumem, indywidualności nad prawem i natury nad cywilizacją. Faust w początkowych scenach idealnie uosabia ten ruch. Jest zbuntowany, rozedrgany emocjonalnie i pragnie totalnych, skrajnych doświadczeń.

Pierwsza część dramatu ukazała się drukiem w 1808 roku. Europa miała już za sobą Rewolucję Francuską i tkwiła w samym środku wojen napoleońskich. Świat zobaczył na własne oczy, do czego prowadzi ślepa wiara w to, że ludzki rozum i wola jednostki mogą całkowicie przebudować rzeczywistość. Napoleon stanowił dla wielu romantyków figurę faustowską. Przekroczył wszelkie granice w imię własnej wizji, zostawiając po sobie zgliszcza. Goethe podziwiał francuskiego cesarza, ale w swoim dziele zadał niewygodne pytanie o koszty takiego dążenia. Odpowiedzią na nie jest tragiczna historia Małgorzaty.

Tłem dla wydarzeń są również echa reformacji i kontrreformacji. Legenda o wędrownym magu narodziła się w Niemczech w epoce Marcina LutraNiemiecki teolog i reformator religijny, inicjator reformacji w XVI wieku.. W kulturze protestanckiej pakt z diabłem jako droga do wiedzy budził szczególne przerażenie. Prawdziwa mądrość powinna płynąć wyłącznie z Pisma Świętego, a nie z czarnej magii. Pisarz reinterpretuje to surowe dziedzictwo. Bóg w dramacie nie karze uczonego, ponieważ ceni w nim samą chęć poznania i ciągłe dążenie do celu, nawet jeśli prowadzi ono przez błędy.

Jak te konteksty zmieniają lekturę?

Czytanie Fausta bez znajomości tych warstw spłyca odbiór dzieła. Zmienia je w fantastyczną opowieść o magiku, który zakochuje się w młodej dziewczynie i niszczy ją przez własny egoizm. To prawda, ale tylko częściowa. Kontekst filozoficzny zmienia tę historię w uniwersalne pytanie o granice ludzkiego poznania. Warstwa biblijna tworzy z niej wariację na temat Hioba. Tło historyczne stanowi gorzki komentarz do epoki, która uwierzyła we wszechmoc woli i rozumu, a ostatecznie zebrała żniwo wojen i rewolucji.

Mefistofeles mówi o sobie, że jest „częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie dobro tworzy”. To zdanie łączy w sobie sens filozoficzny, literacki i historyczny. Właśnie dzięki tej wielowymiarowości dzieło Goethego wciąż powraca w kolejnych epokach jako lustro. Każde pokolenie potrafi rozpoznać w nim własne lęki i pytania.