Johann Wolfgang von Goethe - biografia autora

Wczesne życie i edukacja

Johann Wolfgang von Goethe urodził się 28 sierpnia 1749 roku we Frankfurcie nad Menem w zamożnej rodzinie mieszczańskiej. Ojciec, Johann Caspar, był surowym prawnikiem i cesarskim radcąHonorowy tytuł urzędniczy w Świętym Cesarstwie Rzymskim, nadawany osobom o wysokim statusie społecznym., który osobiście nadzorował edukację syna. Matka, Catharina Elisabeth, córka burmistrza, przekazała chłopcu żywą wyobraźnię i talent do snucia opowieści. Sam pisarz mawiał później, że ojcu zawdzięcza posturę, a matce – pogodę ducha.

Młody Johann uczył się w domu języków obcych, rysunku, muzyki i nauk przyrodniczych. Miał też swobodny dostęp do ojcowskiej biblioteki liczącej kilkaset tomów. W 1765 roku wyjechał na studia prawnicze do Lipska. Miasto zaoferowało mu jednak coś znacznie ciekawszego niż prawnicze paragrafy. Wszedł w środowisko literackie i przeżył pierwszą miłość do Anny Kathariny Schönkopf, której zadedykował wczesny cykl wierszy Annette.

Poważna choroba płuc zmusiła go do powrotu do domu w 1768 roku. Dwioletnia rekonwalescencja zaowocowała fascynacją alchemią, mistyką i pietyzmemNurt religijny w luteranizmie kładący nacisk na osobiste, żarliwe przeżywanie wiary zamiast dogmatyzmu.. Te nietypowe zainteresowania mocno ukształtowały późniejszego Fausta. W 1770 roku ojciec wysłał go do Strasburga, by wreszcie dokończył studia. Tam Goethe spotkał filozofa Johanna Gottfrieda Herdera. Ten otworzył mu oczy na twórczość Szekspira, potęgę pieśni ludowych i koncepcję artysty jako genialnego indywidualisty.

Debiut i pierwsze dzieła

Goethe zdobył dyplom prawniczy w 1771 roku, ale kariera adwokata zupełnie go nie pociągała. Wrócił do Frankfurtu i rzucił się w wir pisania. W 1773 roku wydał Götz von Berlichingen. Ten dramat historycznyUtwór sceniczny, którego fabuła opiera się na wydarzeniach z przeszłości i ukazuje autentyczne postacie. o rycerzu walczącym z despotycznym cesarstwem łamał wszelkie klasyczne reguły. Sztuka z miejsca stała się manifestem ruchu Sturm und Drang(Burza i napór) Niemiecki prąd literacki z końca XVIII wieku, buntujący się przeciwko racjonalizmowi na rzecz skrajnych emocji., wzywającego do wyzwolenia uczuć spod dyktatu oświeceniowego rozumu.

Prawdziwe trzęsienie ziemi nadeszło rok później. Cierpienia młodego Wertera (1774) wywołały w Europie zjawisko bez precedensu. Ta krótka powieść epistolarnaUtwór epicki napisany w formie listów wymienianych przez bohaterów lub pisanych w formie dziennika. o nieszczęśliwie zakochanym samobójcy sprawiła, że młodzi czytelnicy zaczęli masowo kopiować strój głównego bohatera. Władze kilku miast próbowały nawet zakazać dystrybucji książki w obawie przed falą naśladownictwa. Dwudziestopięcioletni Goethe zyskał międzynarodową sławę. Fabuła utworu czerpała z jego własnych doświadczeń – nieodwzajemnionej miłości do Charlotte Buff oraz tragicznej śmierci znajomego, Karla Wilhelma Jerusalema.

W 1775 roku nadeszło zaproszenie, które zmieniło całe życie pisarza. Książę Karol August wezwał go na swój dwór. Goethe wyjechał do Weimaru i pozostał tam aż do śmierci.

Dojrzałość twórcza

Pobyt w Weimarze oznaczał dla Goethego twarde zderzenie z rzeczywistością. Pisarz pełnił funkcje administracyjne – nadzorował finanse, budowę dróg i górnictwo. Praca urzędnika dawała mu praktyczną wiedzę o świecie, ale skutecznie hamowała wenę. W 1786 roku potajemnie uciekł do Włoch. Dwuletnia podróż przez Rzym, Neapol i Sycylię przyniosła mu artystyczne odrodzenie. Zauroczony antykiem, zwrócił się ku harmonii i klasycznej formie. Bezpośrednim owocem tej zmiany był dramat Egmont (1788).

Po powrocie do Niemiec Goethe zainicjował klasycyzm weimarskiNurt w literaturze niemieckiej dążący do syntezy antycznej harmonii formy z głęboką treścią humanistyczną.. Przełomowa dla tego okresu okazała się przyjaźń z Fryderykiem Schillerem, nawiązana w 1794 roku. Schiller wyciągnął starszego kolegę z twórczego marazmu i zmotywował do dokończenia porzuconych projektów. Ich intensywna korespondencja liczy ponad tysiąc listów.

Najważniejsze dzieła dojrzałego Goethego:

• Ifigenia w Taurydzie (1787) – dramat inspirowany Eurypidesem, przesycony wiarą w etyczną siłę prawdy i godność człowieka.
• Torquato Tasso (1790) – sztuka o konflikcie wybitnego poety z dworską rzeczywistością, często odczytywana jako autoportret autora.
• Wilhelm Meister. Lata nauki (1795–1796) – prototyp BildungsromanPowieść o formowaniu, ukazująca psychologiczne, moralne i społeczne dojrzewanie głównego bohatera., śledzący duchowy rozwój bohatera poprzez sztukę i miłość.
• Hermann i Dorota (1797) – epos mieszczański pisany heksametremAntyczny, sześciostopowy wiersz epicki, używany m.in. przez Homera w "Iliadzie" i "Odysei"., osadzony w realiach wojen rewolucyjnych.
• Faust. Tragedia, część pierwsza (1808) – dzieło życia Goethego. Stary uczony zawiera pakt z Mefistofelesem, by zaspokoić pragnienie absolutnej wiedzy. Jego romans z Małgorzatą kończy się tragedią dziewczyny. To głębokie studium winy i ludzkiej pożądliwości.
• Powinowactwa z wyboru (1809) – powieść o niszczącej sile namiętności, wykorzystująca metaforykę reakcji chemicznych.
• Nauka o barwach (1810) – traktat polemizujący z optyką Newtona, dziś ceniony głównie jako dzieło filozofii przyrody.
• Poezja i prawda (1811–1833) – monumentalna, czterotomowa autobiografia.
• Faust. Tragedia, część druga (1832) – wydana pośmiertnie, hermetyczna kontynuacja. Faust przemierza starożytną Grecję, angażuje się w wielką politykę i ostatecznie zostaje zbawiony dzięki nieustannemu dążeniu do celu.

Pisarz przez całe życie tworzył również lirykęJeden z trzech rodzajów literackich, obejmujący utwory wyrażające osobiste przeżycia, uczucia i refleksje podmiotu.. Cykl Dywan Zachodu i Wschodu (1819), inspirowany poezją perskiego twórcy Hafiza, stanowi szczytowe osiągnięcie jego poetyckiego kunsztu.

Kontekst historyczny

Goethe żył osiemdziesiąt trzy lata. Przeżył absolutne monarchie XVIII wieku, Rewolucję Francuską, epokę napoleońską i RestauracjęOkres w historii Europy po upadku Napoleona, charakteryzujący się próbą przywrócenia dawnych, przedrewolucyjnych porządków politycznych.. Każdy z tych wstrząsów zostawił ślad w jego twórczości, choć on sam starał się zachowywać wobec polityki chłodny, olimpijski dystans. Taka postawa często ściągała na niego gniew krytyków.

W młodości współtworzył ruch „burzy i naporu”, uderzając w skostniałe reguły estetyki. Z kolei wybuch Rewolucji Francuskiej napełnił go głębokim niepokojem. W 1792 roku towarzyszył wojskom pruskim pod Valmy. Widząc starcie starych potęg z rewolucyjną armią, zanotował w dzienniku:

Od tego miejsca i od tej chwili zaczyna się nowa epoka w dziejach świata.

Fascynował go Napoleon Bonaparte. Spotkali się w Erfurcie w 1808 roku, a cesarz Francuzów podsumował pisarza krótkim: Voilà un homme! (Oto człowiek!). Po klęsce Napoleona i Kongresie Wiedeńskim starzejący się Goethe zamknął się w swoim weimarskim azylu. Pielęgnował ogród, powiększał kolekcję minerałów i prowadził rozległą korespondencję z uczonymi z całej Europy.

Drugą część Fausta pisał już w cieniu romantyzmuEpoka w kulturze europejskiej (koniec XVIII - połowa XIX w.) stawiająca uczucie, wyobraźnię i bunt ponad rozumem.. Odnosił się do nowej epoki z dużą rezerwą. Zamiast bezcelowego buntu proponował twórczy niepokój, a romantyczny pesymizm zastępował ideą ocalenia przez ciągłe działanie.

Spuścizna i znaczenie

Johann Wolfgang von Goethe zmarł 22 marca 1832 roku w Weimarze. Jego ostatnie słowa – Mehr Licht! (Więcej światła!) – natychmiast obrosły legendą. Choć historycy wciąż spierają się o ich autentyczność, idealnie podsumowują one całe życie twórcy.

Wpływ pisarza na literaturę europejską jest gigantyczny. Motyw faustowskiWątek literacki oparty na pakcie z diabłem w zamian za młodość, wiedzę lub władzę., opowiadający o człowieku przekraczającym granice poznania za wszelką cenę, stał się jednym z fundamentów nowożytnej kultury. Przetwarzali go później najwybitniejsi twórcy, tacy jak Thomas Mann w Doktorze Faustusie czy Michaił Bułhakow w Mistrzu i Małgorzacie.

Goethe wymykał się prostym klasyfikacjom. Był przyrodnikiem, który odkrył kość międzyszczękową u człowieka. Był filozofem nauki i sprawnym ministrem, który z powodzeniem zreformował finanse małego księstwa. Ta wszechstronność wynikała z jego głębokiego przekonania, że świat stanowi jedność i należy go badać bez sztucznych podziałów na dyscypliny. Taki model intelektualisty pozostaje do dziś niedoścignionym wzorem.