Faust - konteksty
Dramat Johanna Wolfganga von Goethego to dzieło życia autora, w którym odbijają się najważniejsze prądy filozoficzne i literackie przełomu XVIII i XIX wieku. Utwór łączy w sobie echa ludowych legend o wędrownym alchemiku z osobistymi doświadczeniami pisarza oraz krytyką racjonalizmu. Zrozumienie tła historycznego, od buntu okresu burzy i naporu po dojrzały romantyzm, pozwala w pełni odczytać sens paktu zawartego z Mefistofelem.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Biografia Goethego
Johann Wolfgang von Goethe pisał swój najważniejszy dramat przez blisko sześćdziesiąt lat. Zaczął w młodości. Skończył tuż przed śmiercią w 1832 roku. Pierwsze szkice, znane jako Urfaust, powstały między 1772 a 1775 rokiem. Autor był wtedy młodym prawnikiem we Frankfurcie, mocno zafascynowanym ludowymi legendami.
Własne doświadczenia naukowe Goethego ze studiów w Lipsku i Strasburgu bezpośrednio zasiliły portret uczonego Fausta. Pisarz zgłębiał alchemięDawna praktyka łącząca elementy nauki, magii i filozofii, dążąca m.in. do zamiany metali nieszlachetnych w złoto., botanikę i optykę. Z kolei jego burzliwe romanse, między innymi z Charlottą Buff i Frideriką Brion, znalazły tragiczne odbicie w losach Małgorzaty.
Pobyt na dworze weimarskim od 1775 roku uświadomił twórcy przepaść między wzniosłymi ideałami a brutalną rzeczywistością władzy. Późniejsza podróż do Włoch (1786–1788) przyniosła mu fascynację antykiem. Te klasycystyczne tendencje widać wyraźnie w drugiej części dramatu. Utwór jest więc literackim dziennikiem wewnętrznych przemian autora.
Rozwiń: Johann Wolfgang von Goethe - biografia autora (czas czytania: 6 min)Geneza utworu
Bezpośrednią inspiracją dla Goethego był historyczny Johann Georg Faust. Ten wędrowny mag i astrolog żył na przełomie XV i XVI wieku, a jego mroczna sława szybko obrosła legendą. Najważniejszym źródłem pisanym okazała się „Historia von D. Johann Fausten”, wydana przez Johanna Spiesa we Frankfurcie w 1587 roku. Goethe znał tę opowieść od dziecka.
Wcześniej materiał ten przetworzył Christopher Marlowe w dramacie „Tragiczne dzieje doktora Fausta” (1592). Niemiecki twórca sięgnął jednak nie tylko po druki, ale też po jarmarczne przedstawienia marionetkowe. Oglądał je jako chłopiec i to one mocno podziałały na jego wyobraźnię.
Kluczowym impulsem twórczym była atmosfera buntu przeciwko chłodnemu rozumowi. Pchnęła ona Goethego ku postaci naukowca, który za wszelką cenę chce przekroczyć granice ludzkiego poznania. Pierwsza część dramatu ukazała się w 1808 roku, natomiast druga ujrzała światło dzienne dopiero po śmierci autora.
Rozwiń: Geneza utworu (czas czytania: 4 min)Epoka: oświecenie i jego kryzys
Dramat wyrasta z głębokiego kryzysu zaufania do rozumu. Osiemnastowieczna Europa wierzyła, że nauka odpowie na każde pytanie i zbawi ludzkość. Goethe pokazuje brutalnie, że ta ślepa wiara prowadzi uczonego prosto do rozpaczy i paktu z diabłem.
EncyklopedyściGrupa francuskich filozofów i naukowców (m.in. Denis Diderot), twórców Wielkiej Encyklopedii Francuskiej. systematyzowali całą dostępną wiedzę o świecie. Tytułowy bohater jest karykaturą tego wielkiego projektu. Opanował wszystkie możliwe dyscypliny, a mimo to czuje się całkowicie pusty.
Wyraźnym kontekstem filozoficznym jest tu myśl Immanuela Kanta i jego „Krytyka czystego rozumu” (1781). Faust próbuje przekroczyć granice poznania, które Kant uznał za absolutnie nieprzekraczalne. Jednocześnie utwór dialoguje z teodyceąKoncepcja filozoficzno-teologiczna próbująca pogodzić istnienie dobrego Boga z obecnością zła w świecie. Leibniza. Słynny spór Boga z Mefistofelem w „Prologu w niebie” to pytanie o to, czy człowiek potrafi czynić dobro w świecie przesiąkniętym złem.
Epoka: Sturm und Drang
Ruch Sturm und Drang(Burza i napór) – wczesnoromantyczny prąd w literaturze niemieckiej, buntujący się przeciwko racjonalizmowi oświecenia. ukształtował wczesną twórczość Goethego i wycisnął trwałe piętno na pierwszej części dramatu. Nurt ten, aktywny w Niemczech w latach 1765–1785, wywracał dotychczasowe wartości. Stawiał uczucie ponad rozum, naturę ponad konwencję, a wybitną jednostkę ponad całe społeczeństwo.
Faust z pierwszej części to modelowy bohater tego okresu. Buntuje się przeciwko akademickiej rutynie, odrzuca autorytety i szuka intensywnego, bezpośredniego przeżycia. Typowym produktem tej estetyki jest motyw nieokiełznanej namiętności, widoczny w relacji z Małgorzatą.
Nazwa ruchu „Sturm und Drang” pochodzi od tytułu sztuki Friedricha Maximiliana Klingera. Twórcy tego nurtu uwielbiali twórczość Williama Szekspira, widząc w nim niedościgniony wzór geniusza łamiącego klasyczne reguły teatru.
Współcześni Goethemu pisarze, tacy jak Friedrich Schiller czy Jakob Lenz, również tworzyli zbuntowanych bohaterów. Żaden z nich nie zbudował jednak tak uniwersalnego mitu. Nurt ten szukał niemieckiej tożsamości kulturowej w folklorze, co tłumaczy wybór tematu mocno zakorzenionego w ludowych legendach.
Epoka: romantyzm
Kiedy pierwsza część utworu ukazała się w 1808 roku, niemieccy romantycy natychmiast przyjęli ją jako swój manifest. Byli wśród nich bracia Schlegel, Novalis i Tieck. Dramat idealnie spełniał ich postulat dzieła totalnego(Gesamtkunstwerk) – utwór łączący różne dziedziny sztuki i gatunki literackie w jedną, spójną całość.. Łączył w sobie tragedię, komedię, lirykę i poemat filozoficzny.
Czysto romantyczny jest tu sam model bohatera. To tytaniczna jednostka, która dąży do nieskończoności. Faust pozostaje wiecznie niezaspokojony i skazany na bolesny konflikt wewnętrzny.
Sam motyw paktu z diabłem idealnie odpowiadał romantycznej fascynacji nocną, mroczną stroną ludzkiej natury. Druga część dramatu, choć mocno osadzona w antyku, kontynuuje tę wędrówkę przez irracjonalne i mistyczne obszary ludzkiego doświadczenia.