Słowniczek pojęć związanych z Faustem
Słowniczek pojęć do dramatu Goethego porządkuje kluczowe terminy literackie, historyczne i filozoficzne niezbędne do analizy utworu. Zestawienie wyjaśnia mechanizmy dramatu romantycznego, tło epoki burzy i naporu oraz skomplikowane motywy teologiczne. Znajomość tych definicji ułatwia precyzyjne pisanie wypracowań maturalnych i zrozumienie losów tytułowego bohatera.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 8 min
Spis treści
Pojęcia literackie i gatunkowe
Dramat romantyczny – gatunek ukształtowany na przełomie XVIII i XIX wieku. Zrywa z klasyczną zasadą trzech jednościKlasyczna reguła teatru wymagająca ograniczenia akcji do jednego wątku, jednego miejsca i jednego dnia.. Miesza tonację tragiczną z komiczną i wykracza poza możliwości realizacji scenicznej. Faust jest tego wzorcowym przykładem. Akcja przenosi się z gabinetu uczonego na sabat czarownic, z kościoła do więziennej celi, a ramy całości otwiera Prolog w Niebie.
Dramat niesceniczny (poemat dramatyczny) – utwór napisany w formie dramatu, ale niemożliwy do wystawienia w całości na scenie. Przeszkodą jest rozmach, wielość miejsc, efekty wizualne i czas trwania. Obie części Fausta liczą łącznie ponad 12 tysięcy wersów. Inscenizacje zawsze wymagają skrótów lub adaptacji.
Prolog w Niebie – scena otwierająca utwór, wzorowana na Księdze HiobaBiblijna księga mądrościowa opowiadająca o zakładzie Boga z szatanem o wierność sprawiedliwego człowieka.. Mefistofeles zakłada się w niej z Bogiem o duszę Fausta. Nadaje to całemu dramatowi wymiar metafizyczny. Historia jednego człowieka staje się stawką w kosmicznym sporze o naturę ludzkości.
Tragedia – gatunek dramatyczny przedstawiający bohatera skazanego na nieuchronną klęskę. Wynika ona z konfliktu między dążeniami jednostki a prawami świata lub fatumWierzenie w nieuchronne, ślepe przeznaczenie, przed którym człowiek nie ma żadnej ucieczki.. Goethe podtytułował pierwszą część utworu jako tragedię. Finał drugiej części przynosi jednak zbawienie bohatera, co łamie klasyczny schemat gatunkowy.
Monolog wewnętrzny – forma wypowiedzi postaci odsłaniająca jej myśli, rozterki i emocje bezpośrednio, bez narratora. Wielkie monologi Fausta odsłaniają kryzys intelektualny bohatera skuteczniej niż jakakolwiek rozmowa z Wagnerem. Najsłynniejszy z nich zaczyna się od słów:
Ach, zgłębiłem filozofię, prawo, medycynę i niestety też teologię...
Ironia romantyczna – zabieg polegający na dystansowaniu się autora wobec własnego tekstu. Często realizuje się przez komentarze postaci łamiące iluzję scenicznąPrzekonanie widza, że wydarzenia na scenie dzieją się naprawdę; jej złamanie to np. zwrot aktora wprost do publiczności. lub zestawianie patosu z trywialnością. Mefistofeles pełni rolę ironicznego komentatora. Jego cyniczne uwagi nieustannie podważają górnolotne marzenia tytułowego bohatera.
Chór – element struktury dramatu wywodzący się z tragedii antycznejStarożytny gatunek dramatyczny, z którego wywodzi się zasada fatum i obecność chóru komentującego wydarzenia.. To zbiorowy głos komentujący akcję lub wyrażający emocje społeczności. Chóry archaniołów w Prologu oraz chór duchów w scenie kuszenia tworzą wielogłosową ramę dla indywidualnego losu bohatera.
Motyw faustowski – schemat fabularny oparty na postaci uczonego, który w imię nieskończonej wiedzy lub rozkoszy życia zawiera pakt z diabłem. Goethe nadał temu motywowi nowy sens. Jego bohater nie ginie potępiony, lecz zostaje zbawiony, ponieważ mimo wszystkich błędów nigdy nie przestał dążyć.
Pojęcia historyczne i kulturowe
Sturm und Drang – literacki ruch preromantycznyNurt w kulturze europejskiej II połowy XVIII wieku, zapowiadający nadejście romantyzmu poprzez zwrot ku uczuciom i naturze. w Niemczech lat 1767–1785. Głosił prymat uczucia nad rozumem, bunt przeciw feudalnym normom i kult indywidualności. Wczesna wersja dramatu powstała właśnie w tym duchu. Stąd bierze się gwałtowność emocji i przekraczanie wszelkich granic przez Fausta.
Urfaust – najwcześniejsza, nieukończona wersja dramatu. Została spisana przez Goethego około lat 1772–1775, a opublikowana dopiero pośmiertnie w 1887 roku. Pokazuje, że dzieło powstawało przez niemal 60 lat. Przeszło drogę od preromantycznego szkicu do monumentalnego dramatu filozoficznego.
Noc Walpurgii (Walpurgisnacht) – w folklorze germańskim i skandynawskim noc z 30 kwietnia na 1 maja. Czarownice i diabły zbierają się wtedy na sabacie na szczycie góry Brocken. Ta scena jest zarazem orgiastycznym spektaklem i alegorią. Mefistofeles wciąga bohatera w świat zmysłowej rozpusty, by oderwać go od myśli o Małgorzacie.
Sabat czarownic – nocne zgromadzenie istot demonicznych, wywodzące się z wierzeń ludowych i procesów o czary. Scena sabatu na Brockenie nie jest jednak tylko horrorem. Goethe buduje z niej groteskowe widowisko pełne aluzji politycznych i filozoficznych.
Alchemia – średniowieczna i renesansowa pseudonauka próbująca przemieniać metale w złoto i tworzyć eliksiry życia. Wagner, pomocnik Fausta, tworzy w laboratorium Homunculusa. To nawiązanie do alchemicznych fantazji o sztucznym człowieku. Goethe traktuje je ironicznie jako symbol nauki ograniczonej do martwych schematów.
Homunculus – w tradycji alchemicznej oznacza sztuczną istotę ludzką wyhodowaną w retorcieSzklane naczynie laboratoryjne o charakterystycznym kształcie, używane dawniej przez alchemików do destylacji.. W drugiej części dramatu Wagner tworzy Homunculusa w kolbie. Ta świetlista, bezcielesna postać staje się alegorią czystego intelektu pozbawionego doświadczenia i cierpienia.
Średniowiecze jako kontekst – akcja osadzona jest w realiach późnośredniowiecznych i wczesnorenesansowych Niemiec. Widzimy uniwersytety scholastyczneŚredniowieczny kierunek filozoficzny opierający się na dogmatach religijnych i autorytecie Kościoła, odrzucający doświadczenie., kościelną ortodoksjęŚcisłe, rygorystyczne przestrzeganie przyjętych doktryn i dogmatów, najczęściej religijnych. oraz wiarę w diabła i czary. Ten kontekst pozwala pokazać, że kryzys Fausta rodzi się z konfliktu między starym światem dogmatów a nowym pragnieniem empirycznegoPogląd filozoficzny zakładający, że prawdziwe poznanie świata opiera się wyłącznie na doświadczeniu i zmysłach. poznania.
Historyczny Johann Georg Faust żył na przełomie XV i XVI wieku. Był wędrownym alchemikiem, astrologiem i magiem. Szybko obrosła go czarna legenda – ludzie wierzyli, że swoje niezwykłe sztuczki zawdzięcza paktowi z diabłem. To właśnie jego postać stała się bezpośrednią inspiracją dla Goethego.
Pojęcia filozoficzne i światopoglądowe
Pakt z diabłem (diaboliczny kontrakt) – umowa, w której człowiek oddaje duszę w zamian za dobra doczesne: wiedzę, władzę, młodość lub rozkosz. Faust zawiera z Mefistofelesem zakład nieco inny niż klasyczny pakt. Diabeł otrzyma duszę bohatera, jeśli ten wypowie słowa:
Chwilo, trwaj! Jesteś tak piękna.
Oznaczałoby to, że Faust znalazł stan pełnego zaspokojenia i przestał dążyć.
Faustyzm – postawa życiowa i filozoficzna oparta na nieskończonym dążeniu i niezgodzie na ograniczenia. Zakłada gotowość do przekraczania granic etycznych w imię wyższego celu. Faustyzm traktuje samo dążenie jako najwyższą wartość. Faust nie zostaje potępiony, bo nigdy nie stanął w miejscu i nie skapitulował przed wygodą.
Prometeizm – bunt jednostki przeciw siłom wyższym w imię dobra ludzkości lub własnej wolności. Nawiązuje do mitu PrometeuszaStarożytna opowieść o tytanie, który ulepił człowieka z gliny, a następnie ukradł bogom ogień, za co spotkała go surowa kara.. Faust buntuje się przeciw boskim ograniczeniom ludzkiego poznania. W epoce romantyzmu czyni go to postacią wielką przez swój sprzeciw, nawet jeśli prowadzi on do zbrodni.
Nihilizm – pogląd negujący sens istnienia, wartości moralne i możliwość osiągnięcia czegokolwiek trwałego. Mefistofeles otwarcie deklaruje się jako duch, który zawsze przeczy. Jego filozofia zakłada, że cały świat to bezsensowny chaos, a ludzkie dążenia są śmieszne. Stanowi to lustrzane przeciwieństwo faustowskiego witalizmu.
Dualizm dobra i zła – filozoficzna zasada mówiąca, że rzeczywistość zbudowana jest z dwóch przeciwstawnych, równoważnych sił: dobra i zła, Boga i diabła. Dramat podważa ten prosty schemat. Bóg w Prologu sam mówi, że Mefistofeles jest potrzebny człowiekowi. Bez pokusy i oporu nie byłoby wewnętrznego wzrostu.
Zbawienie przez dążenie – kluczowa teza teologiczno-filozoficzna utworu. Człowiek zasługuje na łaskę nie przez nienaganność moralną, lecz przez nieustanne wysiłki i szukanie, nawet jeśli prowadzą do błędów. Aniołowie w finale drugiej części śpiewają:
Kto wiecznie dąży, tego zbawić możem.
To zdanie jest teologicznym sercem całego dramatu.
Motyw Wiecznej Kobiecości (das Ewig-Weibliche) – symbol z finału drugiej części. To siła, która unosi duszę bohatera ku zbawieniu. Goethe nie gloryfikuje tu konkretnej kobiety, lecz zasadę miłości, troski i bezinteresowności. Stanowi ona przeciwwagę dla faustowskiej pychy i egocentryzmu.
Tragizm winy nieświadomej – sytuacja, w której bohater wyrządza krzywdę bez złej woli, a mimo to ponosi konsekwencje moralne. Faust kocha Małgorzatę szczerze, ale jego miłość niszczy całą jej rodzinę. Brat ginie w pojedynku, matka umiera z powodu eliksiru nasennego, a dziecko zostaje zabite przez samą Małgorzatę. Wina istnieje niezależnie od intencji.
Transcendencja – przekraczanie granic doświadczenia zmysłowego i rozumu w kierunku tego, co absolutneByt doskonały, niezależny, wieczny i nieograniczony, najczęściej utożsamiany z Bogiem lub najwyższą ideą., boskie lub nieskończone. Faust szuka transcendencji przez naukę, magię, miłość i pakt z Mefistofelesem. Żadna z tych dróg nie przynosi mu pełni.
Sceptycyzm epistemologiczny – zwątpienie w możliwość uzyskania pewnej wiedzy o świecie. Już pierwsze monologi Fausta to rozprawa ze sceptycyzmem. Ukończył filozofię, prawo, medycynę i teologię, a mimo to czuje się równie głupi jak dawniej. Ten kryzys staje się punktem wyjścia całej fabuły.