Giaur - konteksty
Poemat George'a Gordona Byrona wyrasta z osobistych doświadczeń autora oraz jego fascynacji kulturą i polityką Bliskiego Wschodu. Utwór stanowi sztandarowy przykład literatury romantycznej, wprowadzając do europejskiej kultury typ wyalienowanego, zbuntowanego bohatera. Tło historyczne konfliktu grecko-tureckiego nadaje fabule głęboki wymiar narodowowyzwoleńczy, który silnie rezonował z polskimi twórcami epoki zaborów.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Biografia Byrona
George Gordon Byron (1788–1824) żył dokładnie tak, jak pisał. Jego burzliwa biografia pełna obyczajowych skandali, licznych romansów i ostatecznego wygnania z Anglii bezpośrednio ukształtowała tematykę „Giaura”. Poeta był arystokratą, który otwarcie gardził hipokryzją własnej klasy społecznej. Swoje poglądy przelał na tytułowego bohatera – wygnańca i outsideraOsoba pozostająca na marginesie społeczeństwa, niepasująca do ogólnie przyjętych norm..
W latach 1809–1811 Byron podróżował po Bliskim Wschodzie. Odwiedził Grecję, Albanię i Turcję, gdzie z bliska obserwował realia osmańskiego panowania. Nie pozostawał obojętny na politykę. Otwarcie sympatyzował z Grekami walczącymi o niepodległość, co nadało jego twórczości wyraźny wymiar polityczny.
Rozwiń: Byron i bajronizm (czas czytania: 0 min)Geneza utworu
Proces twórczy nad „Giaurem” przypominał układanie puzzli. Pierwsza wersja z 1813 roku liczyła zaledwie kilkaset wersów. Byron systematycznie rozbudowywał tekst w kolejnych wydaniach, aż poemat osiągnął objętość ponad 1400 linijek.
Bezpośrednim impulsem do napisania utworu była zasłyszana w Turcji historia. Dotyczyła ona kobiety skazanej na śmierć przez utopienie za zdradę haremuWydzielona część muzułmańskiego domu przeznaczona wyłącznie dla kobiet, często żon i nałożnic władcy.. Autor przekuł tę lokalną opowieść w uniwersalny dramat psychologiczny.
Wielokrotne dopisywanie nowych fragmentów zaowocowało specyficzną, rwaną kompozycją. Byron celowo eksperymentował z formą. Testował pojemność powieści poetyckiejGatunek synkretny łączący epicką fabułę z silnym liryzmem, subiektywną narracją i luźną kompozycją., próbując zmieścić w niej mroczną intrygę i skrajne emocje.
Rozwiń: Geneza „Giaura” (czas czytania: 2 min)Romantyzm europejski
Wydanie poematu zbiegło się z największym rozkwitem europejskiego romantyzmu. Twórcy tej epoki odrzucali chłodny, oświeceniowy racjonalizm. Liczyły się skrajne emocje, skrajny indywidualizm i bunt przeciwko konwenansom.
Byron wykreował nowy typ postaci, dając początek zjawisku zwanemu bajronizmemPostawa życiowa i literacka charakteryzująca się skrajnym indywidualizmem, buntem przeciwko światu i poczuciem wyobcowania.. Romantyczny bohater musiał nosić w sobie mroczną tajemnicę i cierpieć z powodu utraconej miłości. Giaur idealnie wpisuje się w ten schemat – jest jednocześnie bezwzględnym mordercą i człowiekiem całkowicie zniszczonym przez rozpacz.
Sukces wydawniczy „Giaura” był oszałamiający. W dniu premiery sprzedano tysiące egzemplarzy, a sam Byron z dnia na dzień stał się literackim celebrytą, którego styl bycia naśladowała młodzież w całej Europie.
Ogromną rolę odgrywa tu fascynacja Orientem. Wschód jawił się ówczesnym Europejczykom jako dzika, egzotyczna przestrzeń, w której namiętności wybuchają ze zdwojoną siłą, niedostępną w dusznych salonach Londynu czy Paryża.
Kontekst historyczny – Grecja pod panowaniem osmańskim
Fabuła poematu toczy się w Grecji pod koniec XVIII wieku. Byron precyzyjnie osadza wydarzenia między rokiem 1774 a 1797. To czas narastającego ruchu oporu przeciwko kilkusetletniemu panowaniu Imperium OsmańskiegoPotężne państwo tureckie, które od XV do XIX wieku władało rozległymi terenami Europy Południowo-Wschodniej, w tym Grecją..
Grecy funkcjonowali we własnym kraju jako obywatele drugiej kategorii. Byli chrześcijańską mniejszością pozbawioną praw, całkowicie podległą muzułmańskim urzędnikom i lokalnym władcom, takim jak poematowy Hassan. Tytułowy bohater uosabia to wykluczenie. Samo słowo giaurPogardliwe określenie stosowane przez muzułmanów wobec innowierców, głównie chrześcijan. to tureckie, pogardliwe określenie niewiernego.
Konflikt między Giaurem a Hassanem wykracza poza ramy miłosnego trójkąta. To brutalne starcie dwóch wrogich cywilizacji i systemów wartości. Sam autor przypłacił swoje zaangażowanie w tę sprawę życiem – zmarł w 1824 roku w greckim mieście Missolungi, organizując zbrojne wsparcie dla powstańców.
Rozwiń: Giaur - czas i miejsce akcji (czas czytania: 1 min)Filhellenizm
W epoce romantyzmu przez Europę przetoczyła się fala filhellenizmuRuch sympatyzujący z Grecją, popierający jej dążenia do odzyskania niepodległości spod władzy tureckiej.. Intelektualiści i politycy masowo popierali greckie dążenia niepodległościowe. Uważali Grecję za kolebkę zachodniej demokracji i kultury, a jej zniewolenie traktowali jako cywilizacyjną hańbę.
Byron należał do najgłośniejszych działaczy tego ruchu. Wybór miejsca akcji dla jego orientalnego poematu miał jasny cel polityczny. Ukazując zniewolone piękno greckich krajobrazów, poeta kierował sympatię czytelników w stronę uciśnionego narodu. Dzięki temu utwór czytano nie tylko jako krwawy romans, ale przede wszystkim jako manifest w obronie wolności.
Wpływ „Giaura” na literaturę polską
Poemat Byrona ukształtował wyobraźnię całego pokolenia polskich romantyków. Ogromna w tym zasługa Adama Mickiewicza, który w 1833 roku wydał mistrzowski przekład utworu. Tłumaczenie to stało się absolutnym wzorcem literackim dla rodzimych twórców.
Mickiewicz doskonale znał twórczość angielskiego poety już wcześniej. Model bohatera bajronicznego – wyobcowanego, trawionego poczuciem winy i pełnego wewnętrznych sprzeczności – widać wyraźnie w postawach Konrada z „Dziadów” czy Jacka Soplicy.
Polscy czytelnicy odnajdywali w „Giaurze” własne dramaty. Motyw zbrojnej walki uciśnionego narodu greckiego z tureckim okupantem budził natychmiastowe skojarzenia z sytuacją Polski po rozbiorachPodział terytorium Rzeczypospolitej między Rosję, Prusy i Austrię pod koniec XVIII wieku, skutkujący utratą niepodległości.. Utwór czytano nad Wisłą jako zakamuflowaną opowieść o honorze, konieczności zemsty i desperackiej walce o wyzwolenie.