Motyw zbrodni w rodzinie (ojcobójstwo i kazirodztwo)
Podwójna zbrodnia ojcobójstwa i kazirodztwa stanowi główną oś fabularną tragedii Sofoklesa. Edyp, uciekając przed przepowiednią, nieświadomie zabija własnego ojca i poślubia matkę, sprowadzając na Teby śmiertelną zarazę. Naruszenie tych fundamentalnych tabu bezpowrotnie niszczy ród Labdakidów i burzy kosmiczny porządek starożytnego świata.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Motyw w skrócie
W tragedii Sofoklesa zbrodnia w rodzinie przybiera najcięższą możliwą postać. Główny bohater, próbując oszukać przeznaczenie, nieświadomie realizuje mroczną przepowiednię wyroczni delfickiejNajważniejsza wyrocznia starożytnej Grecji w świątyni Apollina, gdzie kapłanka Pytia przekazywała wieszcze słowa.. Edyp zabija swojego biologicznego ojca, Lajosa, a następnie poślubia własną matkę, Jokastę.
Grecy traktowali takie czyny jako zbezczeszczenie porządku kosmicznego. Wywołują one miasmęW wierzeniach greckich zmaza, rytualne skażenie ściągnięte przez zbrodnię, wymagające oczyszczenia. – rytualne skażenie, które dosłownie zatruwa Teby. Zaraza dziesiątkuje mieszkańców, a bogowie żądają usunięcia nieczystości.
Cała sytuacja wynika z tragicznego splotu wydarzeń. Lajos, ostrzeżony przez wróżbę, kazał porzucić niemowlę z przebitymi stopami na górze Kiteron. Dziecko jednak ocalało, dorastało na dworze w Koryncie i ostatecznie wróciło do rodzinnego miasta jako wybawca, nie znając swojej prawdziwej tożsamości.
Jak motyw się przejawia?
Starcie na rozstajach dróg
Do ojcobójstwa dochodzi w miejscu, gdzie krzyżują się szlaki z Delf, Daulii i Teb. Edyp wdaje się w błahą sprzeczkę o pierwszeństwo przejazdu z nieznajomym starcem. Uderzony podróżną laską, wpada w gniew i zabija niemal całą grupę.
Tym starcem jest król Lajos. Zbrodnia ta drastycznie łamie zasady philiiW starożytnej Grecji pojęcie oznaczające miłość braterską, przyjaźń, ale też bezwzględną lojalność wobec więzów krwi.. Sofokles ukazuje ten moment jako pozornie zwykły incydent na prowincjonalnym szlaku. Jedyny ocalały świadek ucieka i przez lata ukrywa prawdę, co pozwala Edypowi żyć w nieświadomości.
Małżeństwo z królową wdową
Po pokonaniu Sfinksa Edyp otrzymuje w nagrodę tron Teb oraz rękę Jokasty. Związek ten trwa latami i przynosi na świat czworo dzieci: Antygonę, Ismenę, Eteoklesa i Polinejkesa.
Płodność tego małżeństwa nadaje kazirodztwu wyjątkowo destrukcyjny wymiar. Każde narodzone dziecko to kolejne ogniwo w łańcuchu przekleństwa ciążącego nad LabdakidamiMityczny ród królewski z Teb, wywodzący się od Labdaka. Ciążyła na nich klątwa sprowadzająca nieszczęścia na kolejne pokolenia.. Role społeczne ulegają całkowitemu zatarciu – Jokasta jest jednocześnie matką i żoną, a Edyp bratem własnych dzieci.
Zderzenie zeznań i samookaleczenie
Pełna prawda wychodzi na jaw podczas konfrontacji posłańca z Koryntu oraz starego pasterza z Teb. Zderzenie ich relacji łączy dawne morderstwo na drodze z obecną zarazą.
Moment, w którym Edyp poznaje swoją prawdziwą tożsamość, to w teorii literatury anagnoryzm (rozpoznanie). Arystoteles w swojej "Poetyce" uznał tę scenę z "Króla Edypa" za absolutny wzór nagłego zwrotu akcji, który budzi w widzu litość i trwogę.
Reakcja na odkrycie zbrodni jest natychmiastowa i brutalna. Jokasta popełnia samobójstwo, wieszając się we własnej sypialni. Edyp wyłupuje sobie oczy złotymi sprzączkami z jej szaty. Ten drastyczny akt samookaleczenia to wymierzenie sprawiedliwości samemu sobie – człowiek, który przez lata był ślepy na prawdę, dobrowolnie odbiera sobie wzrok.
Funkcja motywu
Czyny popełnione przez głównego bohatera rozsadzają fundamenty greckiego społeczeństwa. Rodzina stanowiła mikrokosmos polisStarożytne greckie miasto-państwo, obejmujące miasto oraz przyległe tereny, stanowiące niezależną wspólnotę polityczną i religijną., a jej hierarchia odzwierciedlała porządek państwowy. Zniszczenie tych więzi skutkuje fizycznym rozpadem całego miasta.
Sofokles wykorzystuje ten motyw do postawienia pytań o granice ludzkiej winy. Sprawca działał w całkowitej ignorancji, nie mając złych intencji. Mimo to w świecie tragedii antycznejGatunek dramatu wywodzący się ze starożytnej Grecji, oparty na nieuchronnym konflikcie wybitnej jednostki z siłami wyższymi. nie ma miejsca na uniewinnienie z powodu niewiedzy. Liczy się sam fakt złamania tabu, a fatumW mitologii greckiej nieodwołalne przeznaczenie, ślepy los, przed którym nie uciekną ani ludzie, ani bogowie. dosięga ofiarę niezależnie od jej woli.
Skażenie nie znika wraz z ukaraniem winowajcy. Przechodzi na kolejne pokolenia, determinując losy potomków zrodzonych z kazirodczego związku. Zbrodnia wewnątrz rodu staje się tu obrazem świata, w którym naruszenie kosmicznych praw pociąga za sobą konsekwencje wykraczające poza ludzkie pojmowanie sprawiedliwości.