Alternatywna do wersji biblijnej historia Poncjusza Piłata w Mistrzu i Małgorzacie
Powieść Michaiła Bułhakowa wprowadza alternatywną, zsekularyzowaną wersję wydarzeń biblijnych, która toczy się równolegle do moskiewskiej fabuły. Historia Poncjusza Piłata i Jeszui Ha-Nocri zostaje wpleciona w narrację poprzez opowieść szatana, sen poety oraz fragmenty spalonego rękopisu. Ten apokryficzny wątek służy ukazaniu uniwersalnych prawd o ludzkiej naturze, tchórzostwie i wyzwalającej sile miłosierdzia.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Szatan opowiada Ewangelię
Moskiewski świat lat trzydziestych to rzeczywistość na wskroś ateistyczna. Właśnie w takich realiach pojawia się paradoks: o istnieniu Boga i historyczności Chrystusa przekonuje ludzi sam diabeł. WolandSzatan w powieści Bułhakowa, który przybywa do Moskwy pod postacią profesora czarnej magii, demaskując wady radzieckiego społeczeństwa. opowiada na Patriarszych Prudach historię, która całkowicie przeczy oficjalnej wersji znanej z Nowego Testamentu. Michał Berlioz natychmiast wyłapuje te niezgodności.
Bułhakow mistrzowsko wplata wątek jeruszalajmski w główną oś wydarzeń. Opowieść dociera do czytelnika w trzech różnych formach. Najpierw relacjonuje ją Woland. Później kontynuacja śni się przebywającemu w szpitalu psychiatrycznym Iwanowi Bezdomnemu. Finał poznajemy jako ocalałe fragmenty powieści tytułowego mistrza. Granica między prawdą historyczną, demoniczną iluzją a literacką fikcją zostaje celowo zatarta.
Zsekularyzowany mit i ludzki wymiar Jeszui
Biblijna historia przechodzi w powieści proces głębokiej sekularyzacjiZeświecczenie; proces eliminowania wpływu religii na różne sfery życia lub interpretowanie zjawisk religijnych w sposób czysto ludzki.. Autor odrzuca nadprzyrodzone atrybuty boskości, aby stworzyć uniwersalny punkt odniesienia dla każdego czytelnika, niezależnie od jego światopoglądu. Sfera sacrum zostaje brutalnie sprowadzona do poziomu profanumSfera świecka, codzienna, pozbawiona cech świętości, stanowiąca przeciwieństwo sacrum..
Jeszua Ha-Nocri nie jest wszechmocnym Synem Bożym. To po prostu dobry, niezwykle wrażliwy i naiwny wędrowny filozof. Zostaje niesprawiedliwie osądzony i stracony, ponieważ odmawia wyrzeczenia się własnych przekonań. Umiera w imię wierności swojej naturze i prawdzie, a nie dla zbawienia ludzkości w sensie teologicznym.
Bułhakow celowo nie używa imienia Jezus Chrystus. Zamiast tego stosuje aramejskie brzmienie Jeszua Ha-Nocri (Jezus z Nazaretu) oraz hebrajską nazwę Jerozolimy – Jeruszalajm. Ten zabieg potęguje wrażenie historycznego autentyzmu i odcina opowieść od narosłej przez wieki kościelnej tradycji. Wątek ten ma charakter apokryfu, czyli tekstu nawiązującego do Biblii, ale nieuznanego za natchniony.
Triumf miłosierdzia nad prawem
Choć śmierć Jeszui w powieści nie ma wymiaru religijnego odkupienia, uruchamia lawinę zdarzeń trwającą dwa tysiące lat. Najważniejszą wartością, która z niej wypływa, okazuje się miłosierdzie. To właśnie ono stanowi fundament moralny całego utworu.
Diabelska moc ma swoje granice i nie ma wstępu do sfery przebaczenia. Woland wprost przyznaje, że ułaskawienie grzeszników leży poza jego kompetencjami. Dlatego to Małgorzata uwalnia od wiecznego cierpienia dzieciobójczynię Friedę. Z kolei mistrz wypowiada słowa przebaczenia wobec Poncjusza Piłata, kończąc jego wielowiekową udrękę wywołaną tchórzostwem.
Bohaterowie zyskują ostateczną wolność dopiero w momencie, gdy sami uwalniają innych. Miłosierdzie w świecie Bułhakowa jest dostępne zawsze i dla każdego, kto potrafi udźwignąć ciężar własnych win.