Groteska i humor w „Mistrzu i Małgorzacie”
Michaił Bułhakow w swojej powieści zderza tragiczną rzeczywistość radzieckiej Rosji z elementami komizmu i absurdu. Głównym nośnikiem humoru jest świta Wolanda, której demoniczni członkowie obnażają wady moskiewskiego społeczeństwa lat trzydziestych. Groteskowe sytuacje pełnią tu funkcję demaskatorską, ukazując nielogiczność i bezprawie systemu totalitarnego.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Zderzenie szatana z moskiewską codziennością lat trzydziestych to fundament komizmu w powieści. Bułhakow wprowadza groteskęKategoria estetyczna łącząca sprzeczności, np. komizm z tragizmem, fantastykę z realizmem, prowadząca do deformacji świata przedstawionego., aby ukazać nienormalność życia w państwie totalitarnym. Diabelska ingerencja staje się paradoksalnie jedynym sposobem na przywrócenie logiki w zepsutym mieście.
Teresa Nowacka trafnie ujmuje ten mechanizm:
(…) pisarz ujawnia absurdalność otaczającej go rzeczywistości zdeformowanej przez system totalitarny, przywołując dla zakończenia tej nienormalności diabelską siłę; konfrontuje, łączy więc ze sobą realizm z fantastyką i wynikiem tego łączenia jest wrażenie absurdalności ukazanego świata; groteskowy jest też sposób ukazania przez Bułhakowa niektórych bohaterów, jak np. Nikołaja Iwanowicza zamienionego w wieprza; zespół Wolanda dokonuje szeregu czynów, których również nie da się wytłumaczyć, trudno w nie uwierzyć.
Demoniczni komedianci
Główny ciężar rozbawienia czytelnika spoczywa na świcie Wolanda. Ich wygląd i zachowanie budzą śmiech, ale też niepokój. Prym wiedzie Behemot – olbrzymi, czarny kocur z zawadiackimi wąsami kawalerzysty. Zwierzak ten nie tylko mówi, ale w pełni naśladuje ludzkie maniery.
Kultowa stała się scena, w której Behemot próbuje wsiąść do komunikacji miejskiej. Pasażerów nie dziwi sam fakt obecności kota w pojeździe. Prawdziwe oburzenie wywołuje to, że zwierzę zamierza uczciwie zapłacić za bilet. Behemot dba również o swój wizerunek. Przed wielkim balem u szatana starannie pudruje wąsy i zakłada muszkę.
Imiona demonów ze świty Wolanda nie są przypadkowe. Behemot w tradycji judeochrześcijańskiej to potężny demon o wyglądzie zwierzęcia, symbolizujący obżarstwo. Z kolei Azazello nawiązuje do upadłego anioła Azazela, który według apokryficznej Księgi Henocha nauczył mężczyzn wyrobu broni, a kobiety – sztuki makijażu.
Kolejnym barwnym kompanem jest Azazello. To niski, płomiennie rudy mężczyzna z wystającym kłem. Nosi wykrochmaloną koszulę, drogi pasiasty garnitur, lakierki i melonik. Jego elegancję przełamuje jaskrawy krawat oraz ogryzione kurze udko, które nonszalancko wystaje mu z kieszonki na poszetkę. Dopełnieniem tej trupy jest Korowiow-Fagot. Ten psotny magik z teatru VariétésTeatr rozrywkowy oferujący zróżnicowany program: występy iluzjonistów, akrobatów, śpiewaków i tancerzy. wykonuje sztuczki, które dosłownie zapierają dech w piersiach moskiewskiej widowni.
Demaskowanie absurdów Moskwy
Wygląd bohaterów to zaledwie wstęp do właściwej satyry. Znacznie ważniejsze są sytuacje, które prowokują towarzysze Wolanda. Demony odwiedzają miejsca, gdzie na co dzień łamane są prawa obywatelskie i panuje wszechobecna hipokryzja.
Korowiow i Behemot robią zamieszanie w luksusowym sklepie TorgsinRadziecka sieć sklepów, w których towary luksusowe i deficytowe można było kupić wyłącznie za obcą walutę lub złoto.. Szybko obnażają fakt, że deficytowe towary, takie jak mandarynki, są dostępne tylko dla wybranej elity. Podobny mechanizm demaskują przed restauracją Gribojedowa. Wejście do lokalu zależy wyłącznie od posiadania legitymacji związku literatów MASSOLITFikcyjna organizacja zrzeszająca radzieckich pisarzy, będąca narzędziem państwowej cenzury i propagandy., a nie od faktycznego talentu.
Bułhakow odwraca tradycyjne role. W jego powieści to groteskowe demony zachowują się racjonalnie. Komiczni stają się natomiast mieszkańcy Moskwy, którzy ślepo i bezrefleksyjnie wypełniają polecenia władz.
Teresa Nowacka podsumowuje ten zabieg następująco:
Groteska pełni w utworze rolę satyryczną; służy demaskowaniu i ośmieszaniu głupoty, obłudy, zakłamania, tchórzostwa, nieuczciwości oraz ujawniania braku zasad, praw i porządku w rzeczywistości moskiewskiej.