„Mistrz i Małgorzata” jako traktat o wolności
Powieść Michaiła Bułhakowa to wielowymiarowe studium ludzkiej niezależności w zderzeniu z opresyjnym systemem. Utwór ukazuje brak swobód obywatelskich w stalinowskiej Moskwie, dramat cenzurowanego artysty oraz odwagę w łamaniu obyczajowych konwenansów. Ostatecznym azylem dla bohaterów pragnących żyć w zgodzie z własnym sumieniem okazuje się dopiero przestrzeń poza ziemskim światem.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Moskwa lat 30. – miasto zniewolonych umysłów
Moskwa lat trzydziestych u Bułhakowa to przestrzeń całkowitej kontroli. Totalitarna władzaSystem polityczny oparty na całkowitej kontroli państwa nad życiem publicznym i prywatnym obywateli, często wspierany terrorem. ingeruje w każdy aspekt życia obywateli. Mieszkańcy stolicy żyją w ciągłym strachu przed donosami i aresztowaniami.
Taka atmosfera niszczy podstawowe więzi międzyludzkie. Znikają solidarność, przyjaźń i zaufanie do sąsiadów. Zastępuje je podejrzliwość i walka o przetrwanie, co doskonale widać w zachowaniu lokatorów walczących o wolne mieszkania po aresztowanych znajomych.
Cenzura i dramat artysty
Powieść ostro diagnozuje problem wolności słowa. Tytułowy mistrz pada ofiarą państwowej machiny propagandowej. Organizacja literacka MassolitFikcyjny związek literatów w powieści, parodiujący rzeczywiste sowieckie instytucje kontrolujące pisarzy. zrzesza konformistów piszących wyłącznie na zamówienie władzy. Kiedy mistrz tworzy powieść o Poncjuszu Piłacie i Jeszui Ha-Nocri, uderza w fundamenty państwowego ateizmu.
Reakcja systemu jest bezlitosna. Zmasowany atak krytyków doprowadza pisarza do załamania nerwowego i pobytu w klinice psychiatrycznej. Bułhakow pokazuje brutalną prawdę o sowieckiej Rosji: narzucanie artyście jedynej słusznej formy i tematyki zabija prawdziwą sztukę. Twórca pozbawiony niezależności traci sens życia.
Wątek zaszczutego mistrza ma silny rys autobiograficzny. Michaił Bułhakow sam zmagał się z sowiecką cenzurą. Jego sztuki zdejmowano z afiszy, a utwory prozaiczne odrzucano. Doprowadziło to pisarza do skrajnej rozpaczy i napisania listu do samego Józefa Stalina z prośbą o pozwolenie na emigrację.
Bunt przeciwko konwenansom
Zupełnie inny wymiar wolności reprezentuje Małgorzata. Przez ponad dekadę tkwiła w dostatnim, ale pozbawionym miłości małżeństwie. Poznanie mistrza staje się dla niej punktem zwrotnym. Kobieta odrzuca wygodne życie u boku wysoko postawionego męża.
Wybiera miłość, łamiąc tym samym sztywne normy społeczne. Jej postawa przypomina bunt Anny Kareniny z powieści Lwa Tołstoja. Małgorzata idzie jednak o krok dalej. Aby ocalić ukochanego, zawiera pakt z siłami nieczystymi. Zyskuje nadprzyrodzoną moc, staje się wiedźmą i wreszcie czuje się całkowicie swobodna, mszcząc się na krytykach literackich, którzy zniszczyli życie mistrza.
Śmierć jako ostateczne wyzwolenie
W realiach stalinowskiej Rosji pełna niezależność okazuje się niemożliwa do osiągnięcia za życia. System niszczy każdą próbę wyłamania się ze schematu. Dlatego Bułhakow proponuje swoim bohaterom inne rozwiązanie.
Mistrz i Małgorzata odnajdują upragniony spokój dopiero po śmierci. Przejście w zaświaty, zaaranżowane przez Wolanda i jego świtę, uwalnia ich od ziemskiego cierpienia, cenzury i strachu. Otrzymują w nagrodę wieczny azyl, w którym mogą po prostu być razem i cieszyć się niczym nieograniczoną wolnością.