Dekadentyzm - zmierzch wieku i niemoc
Dekadentyzm to główny nurt światopoglądowy i artystyczny wczesnej Młodej Polski, wyrastający z poczucia schyłku cywilizacji i wyczerpania dotychczasowych form sztuki. Twórcy tego kierunku odrzucali optymizm poznawczy pozytywistów, czerpiąc inspirację z pesymistycznej filozofii Arthura Schopenhauera. Postawa dekadencka manifestowała się poprzez apatię, ucieczkę w sztuczne raje oraz kult sztuki dla sztuki, co znalazło odbicie w wierszach Kazimierza Przerwy-Tetmajera czy prozie Stanisława Przybyszewskiego.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Koniec wieku, koniec złudzeń
Słowo dekadentyzm wywodzi się z języka francuskiego (décadence) i oznacza upadek lub schyłek. Autorstwo tego terminu w kontekście literackim przypisuje się Théophile'owi Gautier. Nurt rozwinął się najpełniej w latach 80. XIX wieku, przygotowując grunt pod narodziny symbolizmu. Główną trybuną francuskich twórców stało się założone w 1886 roku przez Anatole'a Baju pismo „Le Décadent”.
Młoda Polska rodziła się w ostrej opozycji do poprzedniej epoki. Dekadenci wyciągnęli skrajnie pesymistyczne wnioski z pozytywistycznego materializmuPogląd zakładający, że istnieje tylko materia, a zjawiska psychiczne i duchowe są jej wynikiem. oraz scjentyzmuPogląd filozoficzny uznający, że prawdziwą i uzasadnioną wiedzę o rzeczywistości dostarczają jedynie nauki przyrodnicze.. Odrzucili wiarę w naukę i postęp społeczny. Zobaczyli świat, w którym kultura, cywilizacja i ludzka moralność kierują się wyłącznie kategoriami zysku. Zamiast silnego, użytecznego społecznie obywatela, wykreowali zupełnie nowy model twórcy - wyobcowanego, słabego i znieczulonego na rzeczywistość.
-
1890Początek Młodej Polski
Debiuty pierwszego pokolenia modernistów, narastające nastroje schyłkowe.
-
1894Poezje. Seria druga
Wydanie tomu Kazimierza Przerwy-Tetmajera, uznawanego za manifest polskiego dekadentyzmu.
-
1918Koniec epoki
Odzyskanie niepodległości przez Polskę zmienia optykę literatury, kończąc czas Młodej Polski.
Filozofia rozkładu i niemocy
Fundamentem dekadentyzmu była filozofia Arthura SchopenhaueraNiemiecki filozof, twórca systemu pesymistycznego. Uważał, że życiem człowieka rządzi ślepy, niezaspokojony popęd, który przynosi tylko cierpienie.. Myśliciel ten dowodził, że ludzkie życie pozbawione jest sensu, a światem rządzi ślepy popęd, którego nie da się zaspokoić. Z tej perspektywy społeczeństwo podlegało nieuchronnemu prawu starzenia i rozkładu.
Dekadent czuł się cząstką materii podległą bezwzględnym prawom natury. Dręczyło go poczucie własnej niemocy i nihilizm moralnyOdrzucenie wszelkich obowiązujących norm etycznych i wartości moralnych jako bezpodstawnych.. Hierarchia wartości uległa odwróceniu: wyrafinowanie ceniono wyżej niż prostotę, sztuczność nad naturę, a chorobę nad zdrowie. Ten stan ducha doskonale oddał Paul Verlaine w wierszu Niemoc, który uznaje się za tekst założycielski nowożytnego dekadentyzmu:
Jam cesarstwo u schyłku wielkiego konania, Które, patrząc, jak idą barbarzyńce białe, Układa akrostychy wytworne, niedbałe, Stylem złotym, gdzie niemoc sennych słońc się słania.
Najsłynniejszym literackim wcieleniem dekadenta jest diuk des Esseintes - główny bohater powieści Jorisa-Karla Huysmansa Na wspak. Arystokrata ten, znudzony życiem i zdegustowany współczesnością, zamyka się w swojej posiadłości. Otacza się sztucznymi kwiatami, czyta literaturę z czasów upadku Cesarstwa Rzymskiego i poszukuje coraz bardziej perwersyjnych podniet, odnajdując swoiste piękno w procesie rozkładu.
Główne motywy dekadenckie w literaturze
Twórcy Młodej Polski przełożyli nastroje schyłkowe na konkretne postawy i motywy literackie. Znalazły one odbicie w najważniejszych tekstach epoki.
Poczucie całkowitej bezsilności wobec zła świata. W wierszu Koniec wieku XIX Kazimierz Przerwa-Tetmajer odrzuca kolejne postawy życiowe (walkę, rezygnację, byt), puentując utwór słynnym wyznaniem: „Nie wierzę w nic”.
Ucieczka przed bólem istnienia w alkohol, narkotyki lub perwersyjną erotykę. Motyw ten często pojawia się w twórczości Stanisława Przybyszewskiego, gdzie odurzenie zmysłów stanowi jedyny ratunek przed nudą i rozpaczą.
Uznanie sztuki za jedyną wartość absolutną, wolną od celów społecznych czy moralnych. Manifestem tego podejścia jest artykuł Confiteor Stanisława Przybyszewskiego, w którym autor żąda uwolnienia sztuki od służby narodowi.
Polscy dekadenci i ich dzieła
W polskiej literaturze dekadentyzm przybrał specyficzną formę, często łącząc się z narodowym poczuciem beznadziei po upadku powstań. Poeci chętnie sięgali po lirykę maskiTyp liryki pośredniej, w której podmiot liryczny wypowiada się z perspektywy wykreowanej postaci, ukrywając swoje prawdziwe „ja”., aby z dystansem opisywać stany melancholii i smutku.
Sztandarowym przykładem postawy dekadenckiej jest twórczość Kazimierza Przerwy-Tetmajera. W wierszu Koniec wieku XIX poeta pyta dramatycznie: „Jakaż jest przeciw włóczni złego twoja tarcza, / Człowiecze z końca wieku?”. Odpowiedzią jest milczenie i zwieszenie głowy. Z kolei Stanisław Przybyszewski prowokował mieszczańską publiczność, głosząc hasła w stylu: „Norma to głupota, degeneracja - to geniusz!”.
Dekadentyzm przeniknął również do prozy. Wczesnym portretem polskiego dekadenta jest Leon Płoszowski - narrator i główny bohater powieści psychologicznejUtwór skupiający się na analizie przeżyć wewnętrznych, motywacji i stanów emocjonalnych bohatera. Bez dogmatu Henryka Sienkiewicza. Płoszowski to człowiek wykształcony, ale trawiony przez „improduktiwoczeństwo” - całkowitą niezdolność do działania i podejmowania decyzji. Nastroje schyłkowe, choć w bardziej katastroficznym i ekspresjonistycznym wydaniu, widać także w cyklu Hymny Jana Kasprowicza (z tomu Ginącemu światu), gdzie wizja końca czasów łączy się z poczuciem upadku dotychczasowych wartości.