Ekspresjonizm - narodziny kierunku w Młodej Polsce

Narodziny kierunku

Ekspresjonizm ukształtował się w Niemczech, choć jego nazwa ma korzenie francuskie i łacińskie. Słowo expressio oznacza po prostu wyraz lub wyrażenie. Twórcy tego nurtu uznali, że sztuka nie ma kopiować rzeczywistości, ale wyrzucać z siebie najgłębsze, często skrajne stany wewnętrzne artysty.

• 1901
  Pierwsze użycie terminu

  Francuski malarz Julien-Auguste Hervé nazywa cykl swoich obrazów „ekspresjonizmem”.

• 1905
  Grupa Die Brücke

  W Dreźnie powstaje zrzeszenie artystów (m.in. Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel, Karl Schmidt-Rottluff), które kładzie podwaliny pod niemiecki ekspresjonizm.

• 1911
  Der Blaue Reiter

  W Monachium formuje się grupa „Błękitny Jeździec” (Wassily Kandinsky, Franz Marc, August Macke, Paul Klee), zmierzająca ku abstrakcji.

• 1917
  Czasopismo „Zdrój”

  Jerzy Hulewicz zakłada w Poznaniu dwutygodnik, który staje się główną trybuną polskich ekspresjonistów z grupy „Bunt”.

Filozofia i estetyka buntu

Nowy kierunek wyrósł z buntu przeciwko mieszczańskiej obyczajowości i rozczarowania pozytywizmemEpoka literacka poprzedzająca Młodą Polskę, oparta na wierze w naukę, postęp i pracę u podstaw.. Kiedy racjonalne idee naprawy świata zawiodły, artyści zwrócili się ku mistycyzmowi. Uznano, że jedyną prawdziwą rzeczywistością jest byt duchowy. Aby dotrzeć do AbsolutuByt doskonały, niezależny, często utożsamiany z Bogiem lub najwyższą siłą duchową we wszechświecie., należało całkowicie odrzucić zasady realizmu i naturalizmu.

Ekspresjoniści byli zazwyczaj twórcami wyobcowanymi, nadwrażliwymi, zafascynowanymi podświadomością i snami. Prawdę stawiali wyżej niż klasyczne piękno. Zamiast harmonii wybierali szokowanie odbiorcy.

Polski ekspresjonizm w praktyce literackiej

W polskiej literaturze przełomu wieków elementy ekspresjonistyczne najsilniej rezonowały w twórczości Stanisława Przybyszewskiego oraz Jana Kasprowicza. Dla twórców tego nurtu poeta stawał się wizjonerem i profetąProrok, wieszcz; osoba przewidująca przyszłość, często przekazująca prawdy objawione., którego zadaniem było obnażanie prawdy o kondycji ludzkiej.

Sztandarowym przykładem poetyki ekspresjonistycznej w epoce Młodej Polski jest hymn „Dies irae” Jana Kasprowicza. Utwór ten to apokaliptyczna wizja końca świata, w której poeta sięga po drastyczne środki wyrazu. Język hymnu jest pełen dynamiki, wrzasku, płaczu i wycia. Kasprowicz buduje nastrój grozy poprzez nagromadzenie hiperboliŚrodek stylistyczny polegający na celowym, potężnym wyolbrzymieniu zjawiska, przedmiotu lub emocji. oraz drastycznych obrazów rozkładu.

Trąba dziwny dźwięk rozsieje,
Ogień skrzepnie, blask ściemnieje,
W proch powrócą światów dzieje.
Z drzew wieczności spadną liście (…)
Pańskiego gniewu dzień,
w którym w pożarach spokojnego słońca
szatańskim chichotem płoną
świeże, niezwiędłe róże
grzechu i winy! (…)
Biada!... Pierś światów, przed chwilą tak żywa,
kona pod strasznym ciężarem...

Wizja sądu ostatecznego u Kasprowicza to nie tylko teologiczny obraz, ale przede wszystkim wyraz kosmicznego przerażenia. Poeta operuje jaskrawymi, kontrastowymi barwami - dominuje czerwień krwi i biel. Rzeczywistość ulega gwałtownej deformacjiCelowe zniekształcenie obrazu rzeczywistości w dziele sztuki, mające na celu wywołanie silnych emocji u odbiorcy., a przyroda uczestniczy w powszechnej zagładzie w sposób niezwykle fizyczny i brutalny.

Olbrzymy świerków padają strzaskane;
las się położył na skalisty zrąb;
węże kosówek, wyprężywszy ciała
w kurczach śmiertelnych, drętwieją bezładne, (…)
kozice stromą oblepiły ścianę
i patrząc trwożnie w bezmierny, daleki,
w ten nieskończony chaos mgieł i cieni,
runęły w żlebny grób...

Wizja ta, pełna nieskończonego chaosu i „miliardów krzyży”, doskonale realizuje postulat sztuki jako krzyku. Kasprowicz zrezygnował z młodopolskiej nastrojowości na rzecz brutalnej siły wyrazu, tworząc dzieło, które do dziś pozostaje jednym z najpotężniejszych literackich obrazów katastrofy.