Impresjonizm - technika i światopogląd Młodej Polski
Impresjonizm to jeden z najważniejszych prądów artystycznych Młodej Polski, który przeniósł techniki malarskie na grunt literatury. Twórcy tego nurtu skupiali się na utrwalaniu ulotnych, subiektywnych wrażeń oraz oddawaniu nastroju chwili za pomocą zmysłowych opisów. W poezji i prozie epoki dominowały gra świateł, bogactwo barw oraz muzyczność języka, co widać w dziełach Tetmajera, Żeromskiego czy Wyspiańskiego.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Od płótna do słowa
Impresjonizm narodził się we Francji w drugiej połowie XIX wieku. Nazwa pochodzi od francuskiego słowa impressionZ francuskiego: wrażenie, odbicie, przelotny stan uczuć.. Początkowo termin ten dotyczył wyłącznie malarstwa. Artyści zrezygnowali z realizmu na rzecz chwytania ulotnych momentów. Zamiast ostrych konturów stosowali rozmyte plamy czystych kolorów, badając grę światła i cienia.
- 1874Wystawa impresjonistów
Claude Monet prezentuje obraz „Impresja - wschód słońca”, od którego kierunek bierze swoją nazwę.
Z czasem ta fascynacja chwilą przeniknęła do literatury, stając się jednym z filarów Młodej Polski. Na polskim gruncie założenia nurtu propagowali krytycy tacy jak Piotr Chmielowski, Lucjan Rydel i Artur Lange. Literacki impresjonizm odrzucał intelektualną analizę na rzecz biernego przeżywania. Pisarze i poeci starali się zapisać to, co nieuchwytne. Język uległ zmianie. Twórcy częściej sięgali po przymiotniki określające barwy i kształty, a rzadziej po abstrakcyjne rzeczowniki.
Główne cechy literackiego impresjonizmu
Świat przedstawiony jest filtrowany przez wrażliwość i emocje, jakie odczuwa podmiot lirycznyFikcyjna osoba mówiąca w wierszu, wyrażająca swoje przeżycia, myśli i emocje.. Liczy się osobiste doznanie, a nie obiektywna prawda.
Łączenie różnych wrażeń zmysłowych. Dźwięki nabierają kolorów, a barwy można usłyszeć lub poczuć.
Dobór słów naśladujący dźwięki natury, budujący rytm i melodię wiersza.
W poezji dominowała gra skojarzeń. W prozie postawiono na luźną, fragmentaryczną kompozycję, która naśladowała swobodny przepływ myśli i podświadomych impulsów bohatera.
Mistrzowie nastroju w poezji
Kazimierz Przerwa-Tetmajer to czołowy reprezentant tego nurtu. Jego wiersz „Melodia mgieł nocnych” to literacki odpowiednik impresjonistycznego płótna. Poeta opisuje tatrzański pejzaż, w którym mgły spowijają doliny i tańczą wokół księżyca. Zamiast twardych skał widzimy rozmyte kontury i słyszymy szum wiatru.
W „Melodii mgieł nocnych” Tetmajer po mistrzowsku stosuje synestezjęŚrodek stylistyczny polegający na przypisywaniu jednemu zmysłowi wrażeń odbieranych przez inny zmysł (np. „widzieć dźwięk”).. Wiersz nie tylko maluje obraz, ale też brzmi jak górska kołysanka dzięki nagromadzeniu spółgłosek szumiących i miękkich.
Inne utwory Tetmajera również czerpią z tej estetyki. W wierszu „Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej” dominuje gra kolorów i światła. Pojawiają się określenia takie jak „senna zieleń gór”, „srebrnotęczowy sznur” czy „srebrzystoturkusowa cisza”. Z kolei w utworze „Na Anioł Pański” nastrój buduje powolne schodzenie cieni na wodę, oddające melancholię zachodzącego słońca.
Elementy impresjonistyczne odnajdziemy także u innych twórców epoki. Jan Kasprowicz w cyklu sonetów „Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach” operuje kontrastem barw: krwistej czerwieni kwiatu i szarości próchniejącej limby. Leopold Staff w wierszu „Deszcz jesienny” wykorzystuje instrumentację głoskowąCelowe nagromadzenie określonych głosek w tekście, aby wywołać konkretne wrażenie słuchowe., by naśladować monotonny, usypiający dźwięk kropel uderzających o szyby. Impresjonistyczne echa widać również w jego klasycyzującym wierszu „Przedśpiew”.
Światło i kolor w prozie oraz dramacie
Techniki impresjonistyczne przeniknęły również do dłuższych form literackich. Stefan Żeromski w powieści „Ludzie bezdomni” często zatrzymuje akcję, by skupić się na zmysłowym opisie natury. Pisarz operuje światłem i cieniem. Opisuje „jeziora lśniące”, „smugi światła prawie białego” czy „blask srebrzący się a niepochwytny”. Przyroda u Żeromskiego nie jest tłem wydarzeń, ale żywym, pulsującym obrazem, który współgra z emocjami Tomasza Judyma.
W dramacie „Wesele” Stanisław Wyspiański wykorzystał swoje doświadczenie malarskie. Akcja utworu toczy się od ciemnego wieczoru, przez głęboką noc, aż do świtu. Zmiany pór doby są precyzyjnie oddane poprzez opisy chmur i światła. Wnętrze bronowickiej chaty rozświetla żółte światło lampy naftowej, z którego wyłaniają się jaskrawe stroje postaci - krakowskie gorsety, czapki z pawimi piórami i biała suknia Panny Młodej. Ten zabieg tworzy na scenie efekt wirującego, kolorowego obrazu.