Uniwersalizm „Początku”

Wielka historia i jednostkowe wybory

Szczypiorski stworzył dzieło będące świadectwem najważniejszych wydarzeń w polskiej historii XX wieku. Opowiada o nich z perspektywy uczestników walk w 1944 roku podczas powstania warszawskiegoZbrojne wystąpienie Armii Krajowej w 1944 roku przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim. oraz świadków wydarzeń marcowychKryzys polityczny w PRL, który doprowadził do masowych protestów studenckich i antysemickiej nagonki władz.. Na historycznej mapie powieści pojawiają się także inne punkty zapalne: manifestacja poznańskich robotników w czerwcu 1956 roku, strajki na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku czy wreszcie ogłoszenie stanu wojennegoOkres od 13 grudnia 1981 do 22 lipca 1983 roku, w którym władze komunistyczne drastycznie ograniczyły prawa obywatelskie w Polsce. w 1981 roku.

Powieść nie jest jednak wyłącznie kroniką historyczną. Jej siła tkwi w uniwersalnych dylematach moralnych. Bohaterowie stają przed ostatecznymi wyborami. Bronek Blutman musi decydować między życiem własnym a cudzym. Irma Seidenman walczy o wierność swojemu pochodzeniu i korzeniom. Kolejarz Filipek mierzy się z koniecznością przyznania do błędu. Kwestie tolerancji i tożsamości narodowej przenikają się tu równie mocno, jak kultury w przedwojennej, wielonarodowej Polsce.

Rozrachunek z polskim mitem

Szczypiorski porywa się na rzecz najtrudniejszą. Zrywa z mitem zawsze uczynnych i ofiarnych Polaków. Opowiada do bólu szczerze o skrajnie różnych postawach rodaków wobec Żydów i wojennej rzeczywistości. Szuka odpowiedzi na pytanie o istotę polskości.

Pisarz otwarcie polemizuje z polskim mesjanizmemRomantyczna idea przypisująca Polsce rolę „Chrystusa narodów”, cierpiącego za zbawienie innych państw.. Wyciąga na światło dzienne niewygodne karty historii. Pokazuje wyraźnie: obok męczenników żyli zbrodniarze. Obok patriotów funkcjonowali zdrajcy. Ludzie tolerancyjni mijali się na ulicach z ksenofobamiNiechęć, wrogość lub lęk wobec obcych, przedstawicieli innych narodów czy kultur.. Podobną analizę polskości autor przeprowadził w swoim zbiorze esejów „Notatnik stanu rzeczy”:

Krajobrazy, język, przyjaźnie. Tradycja, historia, zbiorowy los nas wszystkich. Czy to jest Polska? Czy to wszystko, razem wzięte, jest to Polska właśnie, która wydaje mi się od bardzo dawna największą wartością daną przez całe życie? [...] Nie mogę tamtym odmówić prawa do polskości, bo sam nie mam żadnego prawa, by określać, czym w istocie swej jest polskość i Polska.

Zbliżyć się do polski inaczej. Uczynić z Polski i polskości cząstkę tych moich tęsknot metafizycznych, a żartem jak gdyby przestawić kolejność wewnętrznego przeżycia i dojrzewania [...] zaprzeczyć pierwszeństwu polskości – w imię Boga, by dopiero potem polskość odzyskać pełniej, jako tylko pewną cząstkę, ważną, lecz wcale nie najważniejszą, mej wiary i mego człowieczeństwa.

Nieliniowa kompozycja i empatia narratora

Uniwersalizm utworu przejawia się również w jego kompozycjiUkład wydarzeń w utworze, który nie zachowuje chronologii, lecz swobodnie przeskakuje między różnymi planami czasowymi.. Książka składa się z 21 części, które można czytać w niemal dowolnej kolejności. Każdy rozdział to osobne świadectwo wojennego lub powojennego losu. To dowód biografii i postawy życiowej konkretnej postaci, połączonej z innymi bohaterami siecią czasu i przestrzeni.

Największą zaletą powieści jest sposób kreacji bohaterów. Szczypiorski nie ocenia – on przede wszystkim próbuje zrozumieć. Jak zauważa E. Jażdżewska-Goldsteinowa we wstępie do powieści:

Pisarz ogląda swoich bohaterów przez stale zmieniający się obiektyw: często obserwacja szczegółu prowadzi do uogólnienia w perspektywie makroSpojrzenie na wydarzenia z szerszego, ogólnospołecznego lub historycznego punktu widzenia.. Ale zwraca uwagę skupienie, z jakim to czyni – i życzliwość. On ich lubi, tak jak się lubi istoty, które powołało się do życia. Henryczek, Pawełek – te zdrobnienia to sygnał szczególnej czułości.

Międzynarodowy sukces i głosy krytyki

„Początek” zdobył kilkadziesiąt nagród w prestiżowych konkursach międzynarodowych, w tym Austriacką Nagrodę Państwową na rzecz literatury europejskiej. W uzasadnieniu jury podkreślono, że utwór odważnie podejmuje współczesną problematykę i ma realny wpływ na opinię publiczną. Powieść przetłumaczono na wiele języków, a recenzje ukazały się w najważniejszych pismach w Polsce i na świecie.

Krajowi krytycy docenili odwagę autora w łamaniu schematów. Tadeusz Chrzanowski na łamach „Tygodnika Powszechnego” pisał, że to książka, która wielu może się nie podobać, ale dzieli się owocami uczciwych przemyśleń. Stanisław Bortnowski chwalił polemikę z mitem jednolitego narodu:

Powieść przeciwstawia się uformowanemu w latach Polski Ludowej myśleniu o jednolitym polskim narodzie, pozbawionym mniejszości i przez to silnym. Jest akurat na odwrót! [...] Mądre to i szlachetne, i jeszcze raz podkreślam – wyprzedzające czas!

Marek Zieliński w „Przeglądzie Katolickim” nazwał utwór przejmującą książką o bezpowrotności przemijania i rozpadzie starych form. Piotr Kuncewicz w „Przeglądzie Tygodniowym” docenił wystąpienie przeciw nacjonalizmom i okrucieństwu. Z kolei Krzysztof Pysiak w „Życiu Warszawy” podsumował, że aby napisać taką książkę, trzeba doświadczyć historii w nadzwyczajnym stężeniu i zrozumieć, jak małą cenę ma ludzkie życie.

Entuzjastyczne głosy płynęły również z zagranicy. Józef Łobodowski w londyńskim „Dzienniku Polskim” uznał „Początek” za najwybitniejszą pozycję wydaną przez paryski Instytut LiterackiPolskie wydawnictwo emigracyjne założone przez Jerzego Giedroycia, wydawca słynnej „Kultury”.. Natan Gross w telawiwskim „Nowiny-Kurier” stwierdził krótko: Ta książka trafia do serca i do rozumu.

Francuska prasa nie szczędziła pochwał. „Le Nouvel Observateur” pisał o książce pełnej delikatności i niezrównanej siły wyrazu. Dziennik „Le Figaro” poszedł o krok dalej w literackich porównaniach:

W stylistyce przypominającej Tomasza MannaWybitny niemiecki pisarz, laureat Nagrody Nobla, znany z głębokich, filozoficznych powieści (m.in. „Czarodziejska góra”)., Szczypiorski opisuje cierpienie Polski... ujarzmianej i druzgotanej. Książka wspaniała i wstrząsająca.

Niemieckojęzyczni recenzenci zwracali uwagę na głęboki humanizm utworu. Zurychski „Die Weltwoche” docenił, że autor oskarża systemy, ale nigdy nie potępia ludzi. „Frankfurter Allgemeine Zeitung” nazwał powieść pełną poezji i skupienia, a austriacki „Salzburg Nachrichten” podsumował: Każdy portret jest tutaj mistrzowski, tak jak cała kompozycja tej powieści... Ta utopia ma wielką siłę pocieszenia.