Andrzej Szczypiorski - życie i twórczość
Andrzej Szczypiorski był jednym z najbardziej rozpoznawalnych na świecie polskich pisarzy współczesnych, a jego twórczość łączyła literacką fikcję z głęboką refleksją nad historią XX wieku. Biografia autora obfituje w dramatyczne wydarzenia, od udziału w powstaniu warszawskim i pobytu w obozie koncentracyjnym, po działalność w demokratycznej opozycji. Największy międzynarodowy rozgłos przyniosła mu wydana w Paryżu powieść „Początek”, stanowiąca wnikliwe studium postaw moralnych Polaków i Żydów w czasie okupacji.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Wczesne życie i edukacja
Andrzej Szczypiorski urodził się 3 lutego 1928 roku w Warszawie. W starszych encyklopediach często pojawia się błędna data 1924 – pisarz zawyżył swój wiek w czasie wojny. Wychował się w rodzinie inteligenckiej. Jego ojciec, historyk i matematyk Adam Szczypiorski, współtworzył tajny uniwersytet, na którym młody Andrzej zdobywał edukację podczas okupacji.
Szybko zaangażował się w walkę zbrojną. Wstąpił w szeregi Armii LudowejKonspiracyjna organizacja zbrojna polskiego ruchu komunistycznego działająca podczas II wojny światowej. i wziął czynny udział w powstaniu warszawskimZbrojne wystąpienie Armii Krajowej w 1944 roku przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim.. Po upadku zrywu trafił do niemieckiego obozu koncentracyjnego w SachsenhausenNiemiecki obóz koncentracyjny założony w 1936 roku, w którym więziono m.in. polską inteligencję.. Tam niespodziewanie spotkał swojego ojca. Obaj doczekali wyzwolenia w 1945 roku po kapitulacji III Rzeszy.
Po wojnie Andrzej wrócił do Polski, natomiast jego ojciec pozostał na emigracji aż do 1956 roku. Przyszły pisarz rozpoczął studia na Wydziale Konsularno-Dyplomatycznym Akademii Nauk Politycznych w Warszawie. Równocześnie stawiał pierwsze kroki w dziennikarstwie – w latach 1948–1951 pracował jako redaktor w „Życiu Warszawy”.
Debiut i pierwsze dzieła
Początek lat pięćdziesiątych przyniósł zmiany w życiu osobistym i zawodowym. Szczypiorski przeniósł się do Katowic, gdzie mieszkała jego żona Ewa. W latach 1951–1956 pełnił funkcję dyrektora literackiego Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego. Zaprzyjaźnił się tam z poetą Aleksandrem Baumgardtenem, dzięki któremu rozpoczął pracę w Polskim Radiu, adaptując dzieła literackie na słuchowiska.
Polityczna odwilżOkres destalinizacji i liberalizacji życia politycznego w Polsce po 1956 roku, przynoszący złagodzenie cenzury. roku 1956 skłoniła go do wejścia w świat dyplomacji. Przez dwa lata pracował jako radca kulturalny polskiej ambasady w Danii. Po powrocie do Warszawy skupił się na radiu i własnej twórczości. Wydał wtedy pierwsze powieści: „Ojcowie epoki” (1955), „Z daleka i z bliska” (1957), „Czas przeszły” (1961) oraz „Ucieczka Abla” (1962). Równolegle pisał popularne kryminały pod pseudonimem Maurice S. Andrews.
Kolejna dekada to czas współpracy z tygodnikiem „Polityka” (1965–1975). W tym okresie opublikował „Podróż do krańca doliny” (1966) oraz biografię Karola Świerczewskiego (1967).
Dojrzałość twórcza
Wydarzenia Marca '68 całkowicie zmieniły optykę pisarza. Antysemicka nagonka wywołała w nim gniew i poczucie wstydu za działania państwa. Odszedł z Polskiego Radia, widząc rosnące wpływy nacjonalistycznej frakcji w mediach. Zamknął się w mieszkaniu i przez niemal rok pracował nad powieścią „Msza za miasto Arras”.
Przełomem dla Szczypiorskiego była sytuacja z 1968 roku. Jego znajomy, zaszczuty pisarz żydowskiego pochodzenia Stanisław Wygodzki, wyjeżdżał do Izraela. Poprosił Szczypiorskiego o pomoc w zebraniu garstki polskiej ziemi spod zmarzniętej warstwy. Szczypiorski opowiedział o tym wzruszającym pożegnaniu zaufanym osobom w radiowym bufecie. Kilka dni później cała historia, złośliwie przeinaczona, ukazała się w propagandowej „Trybunie Ludu”. Ten wstrząs i zdrada środowiska pchnęły go do napisania „Mszy za miasto Arras”.
Wydana w 1971 roku książka odniosła spektakularny sukces. Przyniosła autorowi międzynarodowe uznanie oraz główną nagrodę polskiego PEN ClubuMiędzynarodowe stowarzyszenie pisarzy, promujące literaturę i broniące wolności słowa.. W latach 1971–1975 Szczypiorski mieszkał we Wrocławiu, kierując działem literackim cenionego miesięcznika „Odra”. Tam napisał powieść „I ominęli Emaus” (1974).
Po powrocie do stolicy i wydaniu „Złowić cień” (1976), pisarz otwarcie poparł opozycję demokratyczną. Pomagał w zbiórkach funduszy dla KOR-uKomitet Obrony Robotników, polska organizacja opozycyjna założona w 1976 roku w celu pomocy represjonowanym robotnikom.. Taka postawa oznaczała zakaz druku. Aż do 1989 roku jego książki ukazywały się wyłącznie w drugim obieguNiezależny, nielegalny ruch wydawniczy w PRL, omijający państwową cenzurę..
Kontekst historyczny
Historia brutalnie ingerowała w życie Szczypiorskiego. W 1980 roku zaangażował się w działania „Solidarności”, walcząc o zniesienie cenzury. Uczestniczył w Kongresie Kultury Polskiej, przerwanym 13 grudnia 1981 roku przez wprowadzenie stanu wojennegoStan nadzwyczajny wprowadzony w Polsce 13 grudnia 1981 roku przez władze komunistyczne w celu zniszczenia opozycji.. Pisarz został natychmiast aresztowany i osadzony w ośrodku internowania w Białołęce.
Po zwolnieniu rozważał emigrację, jednak ostatecznie pozostał w kraju. Doświadczenia z tego okresu opisał w książce „Z notatnika stanu wojennego”, wydanej w Londynie w 1983 roku. Trzy lata później paryski Instytut LiterackiPolskie wydawnictwo emigracyjne z siedzibą w Maisons-Laffitte pod Paryżem, założone przez Jerzego Giedroycia. opublikował jego najważniejsze dzieło – „Początek”. Powieść zdobyła ogromną popularność w Europie, szczególnie w Niemczech, gdzie funkcjonuje pod tytułem „Piękna pani Seidenmann” i zdobyła szereg prestiżowych nagród.
Spuścizna i znaczenie
Po upadku komunizmu Szczypiorski włączył się w budowę nowej rzeczywistości. W wyborach 4 czerwca 1989 roku zdobył mandat senatora z ramienia „Solidarności”, z którego zrezygnował po dwóch latach. W 1991 roku opublikował „Noc, dzień i noc” – kontynuację „Początku”. W latach dziewięćdziesiątych skupił się na publicystyce, choć nadal wydawał prozę: „Autoportret z kobietą” (1994), „Kumkanie żaby, krakanie wrony” (1996), „Grzechy, cnoty, pragnienia” (1997) oraz „Gra z ogniem” (1999).
Pod koniec życia walczył o prawa twórców. Został prezesem Światowej Federacji Związków Autorów i Kompozytorów (CISAC). Zmarł 16 maja 2000 roku. Przed śmiercią planował konwersję na kalwinizmJeden z głównych nurtów protestantyzmu, opierający się na naukach Jana Kalwina., dlatego jego pogrzeb na warszawskim Cmentarzu Ewangelicko-Reformowanym odbył się w tym obrządku.
Należał do osobistości, które wciąż dawały podstawę nadziei na lepszą przyszłość Europy.
Takimi słowami pożegnał go Hans-Dietrich Genscher, były minister spraw zagranicznych RFN. Z kolei historyk literatury Włodzimierz Maciąg podsumował jego twórczość: Z pewnością nie zawsze miał słuszność. Ale umiał zdobyć czytelnika wcale nie częstą cechą pisarza: zmuszał do rzetelnego obrachunku racji.
Twórczość Andrzeja Szczypiorskiego
- 1955 – Ojcowie epoki
- 1957 – Z daleka i z bliska
- 1961 – Czas przeszły
- 1962 – Ucieczka Abla
- 1966 – Podróż do krańca doliny
- 1971 – Msza za miasto Arras
- 1974 – I ominęli Emaus
- 1976 – Złowić cień
- 1983 – Z notatnika stanu wojennego
- 1986 – Początek
- 1987 – Z notatnika stanu rzeczy
- 1990 – Amerykańska whisky i inne opowiadania
- 1991 – Noc, dzień i noc
- 1994 – Autoportret z kobietą
- 1996 – Kumkanie żaby, krakanie wrony
- 1997 – Grzechy, cnoty, pragnienia
- 1999 – Gra z ogniem