Geneza i okoliczności powstania Procesu
Proces powstawał w cieniu wybuchu pierwszej wojny światowej oraz osobistego kryzysu Franza Kafki po zerwaniu zaręczyn z Felice Bauer. Pisarz tworzył dzieło w ogromnym trudzie, zmagając się z niemocą twórczą i ostatecznie porzucając pracę na początku 1915 roku. Powieść przetrwała i ukazała się drukiem wyłącznie dzięki Maksowi Brodowi, który wbrew woli zmarłego przyjaciela uporządkował i wydał pozostawione rękopisy.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wybuch wojny i ucieczka w pisanie
Przeglądając DziennikiOsobiste zapiski pisarza z lat 1910–1923, stanowiące bezcenne źródło wiedzy o jego psychice i procesie twórczym. Franza Kafki, trafiamy na dwa skrajnie różne wpisy z sierpnia 1914 roku. Pierwszy, z 2 sierpnia, brzmi niemal chłodno i reportersko:
„Niemcy wypowiedziały Rosji wojnę. Po południu szkoła pływania”.
Drugi, zanotowany 15 sierpnia, odsłania głęboką wewnętrzną potrzebę tworzenia i porządkowania własnego życia:
„Piszę od paru dni, oby to potrwało. Nie jestem dzisiaj tak całkiem zabezpieczony i zagłębiony w pracy, jak byłem przed dwoma laty, zawsze jednak zyskałem pewien sens istnienia, a moje regularne, puste, szaleńcze życie kawalerskie ma jakieś uzasadnienie. Mogę znowu wieść sam z sobą dwugłosy dialog i nie wytrzeszczam już tak oczu w bezwzględną pustkę. Tylko na tej drodze możliwe jest dla mnie polepszenie”.
Miesiąc wcześniej, 12 lipca 1914 roku, Kafka po raz pierwszy zerwał zaręczyny z Felice BauerBerlińska urzędniczka, z którą Kafka był dwukrotnie zaręczony. Ich burzliwa relacja obfitowała w setki listów.. Praca nad nową powieścią stała się dla niego ucieczką przed życiowym kryzysem i sposobem na ukojenie nerwów. Nie wiadomo dokładnie, w jakim stopniu sam wybuch globalnego konfliktu wpłynął na fabułę, ale zbieżność tych wydarzeń w czasie mocno odcisnęła się na psychice autora.
Twórcza udręka i równoległe projekty
Przez trzy kolejne miesiące pisarz poświęcał Procesowi niemal każdy wieczór. Zgodnie ze swoimi przyzwyczajeniami nie skupiał się wyłącznie na jednym tekście. Równolegle tworzył opowiadanie Kolonia karnaSłynne opowiadanie Kafki z 1914 roku, opisujące brutalną maszynę egzekucyjną, poruszające motywy winy i kary. oraz kolejny rozdział powieści Ameryka.
Szybko jednak nowa powieść zaczęła go przytłaczać. Praca szła opornie, a Kafka regularnie notował w dzienniku skargi na własną niemoc. 1 września pisał o „zupełnej nieporadności” i „najgorszym cierpieniu twórczości pisarskiej”. W kolejnych miesiącach frustracja tylko narastała:
- 1 listopada: „Wczoraj po długiej przerwie posunąłem się o dobry szmat drogi naprzód, dziś znowu prawie nic, dwa tygodnie (...) zaprzepaszczone niemal zupełnie”.
- 8 grudnia: „Uświadomiłem sobie ponownie, że wszystko to, co piszę fragmentarycznie (...) jest mierne i że na tę miernotę skazują mnie moje warunki życiowe”.
- 14 grudnia: „Praca pełznie naprzód w pożałowania godny sposób...”.
- 6 stycznia 1915 roku: „Jestem już prawie niezdolny do kontynuowania Procesu”.
Pod koniec stycznia 1915 roku Kafka ostatecznie porzucił pracę nad tekstem. Powieść nigdy nie została ukończona.
Maks Brod i ocalenie rękopisu
Proces ujrzał światło dzienne dopiero w 1925 roku, rok po śmierci autora. Rękopisy ocalił i uporządkował Maks BrodPrzyjaciel i biograf Kafki. Zignorował jego przedśmiertną prośbę o spalenie wszystkich niepublikowanych rękopisów.. To on doprowadził do publikacji dzieła nakładem berlińskiego wydawnictwa Die Schmiede.
Przed śmiercią Franz Kafka poprosił Maksa Broda o spalenie wszystkich swoich nieukończonych rękopisów, w tym Procesu. Brod sprzeciwił się woli przyjaciela, uznając jego twórczość za zbyt cenną dla światowej literatury. Gdyby posłuchał Kafki, jedno z najważniejszych dzieł XX wieku przepadłoby bezpowrotnie.
Decyzje redakcyjne Broda do dziś budzą spory wśród literaturoznawców. Najwięcej kontrowersji wywołuje kolejność rozdziałów. Część badaczy uważa, że rozdział „Siepacz” powinien następować bezpośrednio po „Pierwszym przesłuchaniu”, a nie po fragmencie zatytułowanym „Przyjaciółka panny Bürstner”.
Brod pominął w głównym wydaniu tak zwane niedokończone fragmenty. Zalicza się do nich szkice takie jak: „Prokurator”, „Walka z zastępcą dyrektora”, „Do Elsy”, „Podróż do matki” oraz „Dom”. Współczesne wydania krytyczne często dołączają je w formie aneksów, pozwalając czytelnikom prześledzić ślepe zaułki, w które zapuszczał się pisarz.
Trylogia samotności i asekuracyjna kompozycja
Proces wchodzi w skład tak zwanej trylogii samotnościNieformalny cykl trzech nieukończonych powieści Kafki: Ameryka, Proces i Zamek. Łączy je motyw wyobcowania jednostki.. Pozostałe ogniwa tego cyklu to Ameryka oraz Zamek. Żadna z tych powieści nie doczekała się finału z rąk samego autora.
Aby uchronić się przed blokadą twórczą, Kafka zastosował nietypowy zabieg kompozycyjny. Najpierw napisał pierwszy rozdział Procesu (aresztowanie Józefa K.), a zaraz po nim stworzył rozdział ostatni, opisujący egzekucję bohatera. Dopiero w kolejnych miesiącach próbował wypełnić przestrzeń między początkiem a końcem. Nawet ta asekuracyjna metoda nie uchroniła go przed porzuceniem pracy w połowie drogi, pozostawiając światu genialny, choć poszarpany fragment literackiej wizji.